ماهنامه علمی پ‍ژوهشی

مقدمه
یکی از فعالیت‌های پژوهشی در دانشگاه‌ها به‌ویژه دانشگاه‌های علوم پزشکی ارائه پایان‌نامه توسط دانشجویان پزشکی است که به‌عنوان معیاری برای ارزیابی توانایی فردی در زمینه تحقیق علمی و همچنین کسب مهارت‌های بیشتر تجربی و بالینی دانشجو به‌کار می‌رود (1). بسیاری از مقالات علمی برگرفته شده از پایان‌نامه هستند به‌طوری‌که می‌توان بیان کرد پایان‌نامه‌ها در تولید دانش جدید نقش به‌سزایی دارند (2). همچنین نگارش پایان‌نامه این فرصت را در اختیار دانشجویان قرار می‌دهد تا در طول دوران تحصیلات پزشکی با مسائل پژوهشی و چگونگی انجام یک تحقیق آشنا شوند. از سوی دیگر بسیاری از تحقیقات پیمایشی، توصیفی و تجربی که توسط دانشجویان انجام می‌شود، سرآغاز مطالعات دقیق‌تر و بنیادی‌تر خواهد بود. در این رابطه، مقالاتی که بر اساس پایان‌نامه‌ها به رشته تحریر درآمده و به‌طور مرتب در کشورهای توسعه یافته ارائه می‌شود، حکایت از اهمیت آنها دارد (3). بررسی کیفیت پایان‌نامه اگرچه در سطح دنیا رایج نیست ولی برای سیستم آموزش دانشگاه مهم بوده و می‌تواند به بالا بردن کیفیت پایان‌نامه‌ها کمک کند (4). بنابراین مطالعاتی در ارتباط با بررسی و ارزیابی پایان‌نامه‌ها در دانشگاه علوم پزشکی کرمان (5)؛ دانشگاه علوم پزشکی اصفهان (6)؛ دانشگاه علوم پزشکی زنجان (7)؛ دانشگاه علوم پزشکی زاهدان (8)؛ دانشکده پزشکی گرگان (9)؛ دانشگاه علوم پزشکی قزوین (10)؛ دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه (11)؛ و دانشکده پزشکی رفسنجان (12) انجام شده است که نشان‌دهنده اهمیت اینگونه مطالعات می‌باشد. در سال 1386 نیز دو مطالعه به بررسی پایان‌نامه‌های دانشگاه علوم پزشکی شهید صدوقی پرداخته است (14, 13). هدف این مطالعه نیز ارزیابی پایان‌نامه‌‌های دستیاران پزشکی دانشگاه علوم پزشکی شهید صدوقی یزد که در سال 1398 انجام شده می‌باشد.
روش بررسی
این مطالعه تحلیلی به روش مقطعی و با هدف ارزیابی پایان‌نامه‌های دستیاران پزشکی دانشگاه علوم پزشکی شهید صدوقی یزد در سال 1398 موجود در سامانه پایان‌نامه‌های معاونت پژوهشی دانشگاه به روش سرشماری صورت پذیرفت. پایان‌نامه‌های سال 1398 انتخاب گردید که مربوط به قبل از اپیدمی کووید 19 باشد و دستیاران تا سال 1404 فرصت کافی برای نگارش مقاله و چاپ آن داشته باشند. روش جمع‎آوری اطلاعات به‌صورت مطالعه پایان‌نامه، ارزیابی و ثبت در پرسشنامه طراحی شده بود. تمامی پایان‌نامه‌ها توسط دانشجو ارزیابی گردید و سپس کلیه نمره‌دهی‌ها توسط استاد راهنما کنترل گردیده و در موارد لزوم اصلاح شد. پرسشنامه حاوی دو‌ بخش سوالات عمومی و اختصاصی می‌باشد. در ‌بخش سوالات عمومی مشخصات عمومی پایان‌نامه مورد بررسی قرار گرفت. بخش دوم شامل سوالات اختصاصی در مورد بخش‌های مختلف پایان‌نامه بود (جدول1). روایی و پایایی این پرسشنامه در مطالعات دیگر تایید شده است (7). پایایی این پرسشنامه در این مطالعه به‌وسیله آزمون Cronbach's alpha مورد بررسی قرار گرفت که برابر با 0/71 بود. مجموع امتیازات کل پرسشنامه ۱۰۰ در نظر گرفته شد که به چهار قسمت عالی (80-100)، خوب (80-60)، متوسط (60-40) و ضعیف (کمتر از 40) تقسیم‌بندی شد. جهت رتبه‌بندی بخش‌های مختلف پایان‌نامه مجموع نمرات ‌بخش‌های روش مطالعه و نتایج و بحث و نتیجه‌گیری به تفکیک از 20 نمره، نمرات 20-17 عالی، 16-14 خوب، 13-10 متوسط و زیر 10 ضعیف در نظر گرفته شد. مجموع نمرات‌ بخش‌های مقدمه و بیان مسئله و اهداف به تفکیک از 10 نمره، نمرات 10-8 عالی، 7-6 خوب، 5-4 متوسط و زیر 4 ضعیف در نظر گرفته شد. مجموع نمرات ‌بخش‌های عنوان و تنظیمات، شماره‌گذاری صفحات، رعایت ساختار صحیح چکیده، بررسی متون و پژوهش‌های قبلی و فهرست منابع و ضمائم از 5 نمره، نمرات 5-4 عالی، 4-3 خوب، 3-2 متوسط و زیر 2 ضعیف در نظر گرفته شد. همچنین برون‌داد علمی پایان‌نامه‌ها نیز با مراجعه به پروفایل استاد راهنما در سامانه نوپا و سپس جست‌وجو در گوگل و گوگل اسکولار مورد بررسی قرار گرفت. سپس با مراجعه به پایگاه‌های استنادی شامل Google Scholar، Scopus وWeb Of Science  و تعداد استنادات به برون‌داد علمی پایان‌نامه‌ها مشخص شد.
تجزیه و تحلیل آماری
داده‌ها وارد نرم‌افزار  SPSS version 16گردیده و آنالیز آماری صورت گرفت.
نتایج
جامعه مورد بررسی شامل کلیه پایان‌نامه‌های دستیاران پزشکی دانشگاه علوم پزشکی شهید صدوقی یزد که در سال 1398 فارغ‌التحصیل شده‌‌اند بود. 61 پایان‌نامه مورد بررسی قرار گرفتند. فراوانی پایان‌نامه دستیاران پزشکی برحسب نوع مطالعه در جدول 2 مشخص شده است. همانگونه که در جدول 2 مشاهده می‌شود، بیشترین فراوانی نوع مطالعه در پایان‌نامه‌ها، مطالعات کارازمایی بالینی با 45/9 درصد از کل پایان‌نامه‌ها و کمترین فراوانی، مطالعات مورد شاهدی و مقطعی توصیفی تحلیلی با 1/6درصد بود. پایان‌نامه‌ها مطابق با پرسشنامه سوالات اختصاصی (جدول1) مورد بررسی قرار گرفتند و میانگین و انحراف معیار، حداقل و حداکثر نمرات بخش‌های مختلف پایان‌نامه در جدول 3 ارائه گردید. رتبه‌بندی نمرات پایان‌نامه‌ها در بخش‌های مختلف براساس عالی، خوب، متوسط، ضعیف انجام گرفت (جدول4). در روش بررسی شیوه رتبه‌بندی بخش‌های مختلف پایان‌نامه براساس عالی، خوب، متوسط و ضعیف توضیح داده شده است. 
بیشترین درصد عالی در ‌بخش رعایت ساختار صحیح چکیده با 59 درصد از پایان‌نامه‌ها ثبت شد و بیشترین درصد ضعیف در ‌بخش بحث و نتیجه‌گیری با 36/1 درصد ثبت گردید.
از مجموع 61 پایان‌نامه، تعداد 31 پایان‌نامه (50/2 درصد)، دارای برون‌داد علمی در قالب مقاله بود که تعداد استنادات به این مقالات در پایگاه‌های استنادی مورد بررسی قرار گرفت. 41/9 درصد از پایان‌نامه‌هایی که مقاله شده بودند هیچ‌گونه استناد ثبت شده‌ای دریافت نکرده بودند و 45/2 درصد از پایان‌نامه‌هایی که مقاله شده بودند در هر 3 پایگاه استنادی مورد استناد قرار گرفته بودند (جدول5).
 
جدول1: پرسش‌نامه سوالات اختصاصی مبتنی بر بخش‌های مختلف پایان‌نامه






 

جدول 2: فراوانی پایان‌نامه‌های دستیاران پزشکی دانشگاه علوم پزشکی شهید صدوقی یزد در سال 1398 بر حسب نوع مطالعه



جدول 3: میانگین نمرات بخش‌های مختلف پایان‌نامه‌های دستیاران پزشکی دانشگاه علوم پزشکی شهید صدوقی یزد در سال
1398


جدول 4: وضعیت رتبه‌بندی نمرات پایان‌نامه‌های دستیاران پزشکی دانشگاه علوم پزشکی شهید صدوقی یزد در سال 1398 بر حسب امتیاز کسب شده
 




 
جدول 5: توزیع فراوانی استنادات به مقاله‌های حاصل از پایان‌نامه‌های دستیاران پزشکی دانشگاه علوم پزشکی شهید صدوقی یزد در سال 1398 در پایگاه‌های استنادی مختلف
(درصد)تعداد    


 
بحث
در مطالعه حاضر پایان‌نامه‌های دستیاران پزشکی دانشگاه علوم پزشکی شهید صدوقی یزد در سال 1398 بررسی شد. بیشترین نوع مطالعات، مطالعات کارآزمایی بالینی با 9/45 درصد بود که از این نظر با مطالعه طبسی در زاهدان (8) که بیشترین درصد کارآزمایی بالینی به دوره تخصصی پزشکی (رزیدنتی) تعلق داشت همسو بوده است. همچنین با مطالعات حیات‌بخش در کرمان (5) (45/3%) و برقعی در گرگان (9) (41/3%) و دوامی در اراک (15) (44%) که بیشترین نوع مطالعات، به صورت مقطعی بوده است ناهمسو بود. مطالعات کارآزمایی بالینی در بین انواع پژوهش‌ها از ارزش ویژه‌ای برخوردارند، نتایج حاصل از این مطالعات کاربردهای مهمی بر جمعیت‌های انسانی دارد که از بررسی و مطالعه اثرات داروها و روش‌های درمانی جدید تا پیشگیری، درمان و تشخیص بیماری‌ها در انسان را شامل می‌شود (16). در ایران نیز همه ساله تعداد زیادی کارآزمایی بالینی انجام می‌گیرد (17). نتایج حاصل از کارآزمایی‌های بالینی به‌عنوان مستنداتی با اعتبار (Validity) بالا محسوب می‌شود (19, 18). در این مطالعه 14/8 درصد پایان‌نامه‌ها عالی، 65/6 درصد خوب، 16/4 درصد متوسط و 3/3 درصد ضعیف بودند که از این حیث با مطالعه حاجی‌کریم در زنجان (7) که 85/9 درصد پایان‌نامه‌ها خوب، 13/5 درصد متوسط و 0/6 درصد ضعیف بودند همسو بود. اما با مطالعه مظفری خسروی در یزد (14) که 40/8 درصد پایان‌نامه‌ها خوب، 44/3 درصد متوسط و 14/9 درصد ضعیف بودند ناهمسو بود که علت این تفاوت را می‌توان در دسته‌بندی امتیازات به سه گروه در مطالعه آن‌ها و چهار گروه در مطالعه حاضر جست‌وجو کرد. همچنین با مطالعه قیوم‌زاده در دانشگاه ایران که 2/4 درصد پایان‌نامه‌ها عالی، 6/8 درصد خوب، 12/3 درصد متوسط و 78/5 درصد ضعیف بودند ناهمسو بود که علت این تفاوت می‌تواند آموزش‌های نگارش صحیح پایان‌نامه به دانشجویان در فاصله زمانی 21 ساله بین مطالعه اخیر و مطالعه قیوم‌زاده (20) باشد. در بررسی کمی قسمت‌های مختلف پایان‌نامه، به ترتیب میانگین نتایج 4/26 ± 15/11 (از 20 نمره)، بحث و نتیجه‌گیری 4/48 ± 12/02 (از 20 نمره)، روش مطالعه 2/72 ± 11/95 (از 20نمره)، مقدمه و بیان مسئله 2 ± 8/3 (از 10نمره)، اهداف 2/1 ± 7/26 (از 10 نمره)، عنوان، تنظیمات، شماره‌گذاری صفحات 0/97 ± 3/88 (از 5 نمره)، بررسی متون و پژوهش‌های قبلی 0/76 ± 3/83 (از 5 نمره)، رعایت ساختار صحیح چکیده 174 ± 3/81 (از 5 نمره)، فهرست منابع و ضمائم 1/18 ± 3/08 (از 5 نمره) بودند. از این نظر با مطالعه  علیشیری در تهران (21) که بیشترین میانگین نمره مربوط به فهرست مطالب 7/3 ± 97/7، نتایج 6/9 ± 97/4 مقدمه 8/4 ± 93، عنوان 8/6 ± 91/5، منابع 9/1 ± 89/4، بحث 9/1 ± 87/6، روش اجرا 9/3 ± 76/4، چکیده فارسی 9/5 ± 75/6 و چکیده انگلیسی 10/4 ± 74/1 بود همخوانی نداشت. علت این اختلاف را می‌توان در متفاوت بودن پرسشنامه‌ها و ملاک‌های امتیازدهی جست‌و‌جو کرد. میانگین نمره کل نگارش 11/76 ± 69/25 (از 100 نمره) بود که با مطالعه حاجی‌کریم در زنجان (7) که میانگین نمرات 5/93 ± 80/16 همخوانی داشت. میانگین نمره کل بر اساس نوع مطالعه، تعداد استاد راهنما و منجر شدن به مقاله تفاوت معناداری نداشت که از این نظر با مطالعه حاجی‌کریم در زنجان (7) همسو بود. در مطالعه حاضر 50/2 درصد پایان‌نامه‌ها منجر به برون‌داد علمی از نوع انتشار مقاله در مجلات مختلف شدند که در مطالعه حیات‌بخش در کرمان (5) 41/5 درصد و برقعی در گرگان (9)  39/4درصد و مظفری خسروی در یزد (14) 28/8 درصد، علیشیری در تهران (21) 33/3 درصد و حاجی‌کریم در زنجان (7) 23/1 درصد بوده است که علت بیشتر بودن مقالات در این مطالعه را می‌توان در جامعه آماری دستیاران دانست اما مطالعات مذکور پایان‌نامه‌های پزشکی عمومی را نیز بررسی کرده‌اند. بیشترین تعداد استنادات مقالات پایان‌نامه‌ها در مطالعه حاضر شامل 45/2 درصد از مقالات به‌طور همزمان در هر 3 پایگاه استنادی Web Of Science , Scopus , Google Scholar بوده است. سپس 9/6 درصد از مقالات فقط در Google Scholar و 3/1 درصد از مقالات فقط در Scopusمورد استناد قرار گرفته اند. 41/3 درصد از مقالات مطالعه حاضر در هیچ‌کدام از پایگاه‌های مذکور مورد استناد قرار نگرفتند. از علل احتمالی عدم استناد به 41/3 درصد از مقالات، می‌توان به انتشار مقاله در مجلاتی با رتبه‌بندی اعتباری پایین‌تر، نوع مقاله و یا کیفیت پایین نگارش اشاره کرد. پیشنهاد می‌گردد نویسندگان از طریق شبکه‌های اجتماعی به معرفی مقالات خود بپردازند.از محدودیت‌های مطالعه، بررسی پایان‌نامه‌های دستیاری بود و پایان‌نامه‌های دوره پزشکی عمومی بررسی نگردید. از نقاط قوت این مطالعه می‌توان به کنترل نمره‌دهی تمام پایان‌نامه‌ها توسط استاد راهنما اشاره کرد. که باعث می‌گردد نمره‌دهی‌ها قابلیت قیاس بیشتری داشته باشد. همچنین به بررسی همزمان نگارش پایان‌نامه‌ها همراه با برون‌داد علمی پرداخته شد.
نتیجه‌گیری
در مطالعه حاضر 61 پایان‌نامه دوره دستیاری ارزیابی شد. بیشترین نوع مطالعات از نوع کارآزمایی بالینی (RCT) بود. میانگین نمره کل نگارش 11/76 ± 69/25 (از 100نمره) و در محدوده خوب بود. ضعیف‌ترین بخش پایان‌نامه‌ها بحث بود و قوی‌ترین آن نیز ‌بخش چکیده بود. 50/2 درصد از پایان‌نامه‌ها به مقاله تبدیل شده بودند و اکثریت مقاله‌های استخراجی از پایان‌نامه‌ها به‌طور همزمان در هر سه پایگاه استنادی Web Of Science , Scopus , Google Scholar  مورد استناد قرار گرفتند. 41 درصد از مقاله‌های استخراج شده هیچ‌گونه استنادی دریافت نکرده اند.  
پیشنهادات: برگزاری دوره‌های اجباری روش تحقیق، آمار کاربردی و اخلاق پژوهش برای دانشجویان و اساتید راهنما پیش از تصویب پروپوزال، تعریف شاخص‌های ارزیابی نتیجه‌محور مانند تاثیر بالینی / آموزشی و انتشار مقاله با کیفیت به جای اتکا به شاخص‌های صرفا فرایندی، برگزاری منظم کارگاه‌های نگارش علمی، نقد مقاله و اخلاق انتشار ، راهبردهای افزایش استنادها و همکاری‌های علمی ملی و بین‌المللی، راهکارهای انتخاب موضوع و Hot Topics و ارتقا کیفیت نگارش و کنترل نگارش پایان‌نامه‌ها قبل از ثبت در سامانه‌های پژوهشی می‌باشد.
سپاس‌گزاری
این مقاله حاصل پایان‌نامه دانشجوی دکترای حرفه‌ای پزشکی می‌باشد. بدین‌وسیله از همکاری کارشناسان معاونت پژوهشی دانشکده پزشکی قدردانی می‌گردد.
حامی مالی: ندارد.
تعارض در منافع: وجود ندارد.
ملاحظات اخلاقی
پروپوزال این تحقیق توسط دانشگاه علوم پزشکی شهید صدوقی یزد تایید شده است (کد اخلاق IR.SSU.MEDICINE.REC.1403.001).
مشارکت نویسندگان
سید مهدی افتخاری میبدی و سمانه خویدکی در ارائه ایده، مژگان مدرسی و سمانه خویدکی در طراحی مطالعه، مژگان مدرسی، سیدمهدی افتخاری میبدی و سمانه خویدکی در جمع‌آوری داده‌ها، مژگان مدرسی و سمانه خویدکی در تجزیه و تحلیل داده‌ها مشارکت داشته و همه نویسندگان در تدوین، ویرایش اولیه و نهایی مقاله و پاسخگویی به سوالات مرتبط با مقاله سهیم هستند.

 
References:
 
1-    Mirsamadi MM, Bagherzadeh A, Chehreei ali. An Investigation of Methodological Format Preparation of These by Medical Students of Iran University of Medical Sciences and Health Services, 1999. Razi journal of medical sciences 2003; 9(32): 741-50. [Persian]
2-    Giesler M, Boeker M, Fabry G, Biller S. Importance and Benefits of the Doctoral Thesis for Medical Graduates. GMS J Med Educ 2016; 33(1): Doc8. 
3-    Eslamipour F, Noroozi Z, Hosseinpour K. Assessment of Dental Student Satisfaction with Regard to Process of Thesis Educational Courses. J Educ Health Promot 2015; 4: 101. 
4-    Regojo Zapata O, Lamata Hernandez F, Sanchez Zalabardo JM, Elizalde Benito A, Navarro Gil J, Valdivia Uria JG. Quality Analysis of the Statistical Used Resources (Material and Methods Section) in Thesis Projects of a University Department. Actas Urol Esp 2004; 28(8): 581-7.
5-    Hayatbakhsh Abbasi MM, Hosseininasab A, Alinaghi T, Karami Robati F. Study of the Status Medical and Residents' Thesis in Kerman University of Medical Sciences in Tems of Contribution to Scientific Development. Strides Dev Med Educ 2019; 16(1): e66296.
6-    Toghyani B, Kianmehr MR. Comparative Evaluation of Thesis Structure in Two Point Time of 2006-2010 and 2011-2015, School of Medical, Isfahan University of Medical Sciences, Iran. Journal of Isfahan Medical School 2016; 34(404): 1268-74. [persian]
7-    Hajikarim B, Mokhtari S, Vakili MM, Mazloomzadeh S. An Assessment of Medical Students' Thesis Writing Methods and Application of Results in Zanjan University of Medical Sciences fom 2007 to 2011. JMED 2016; 9(21): 26-36. [Persian]
8-    Tabasi MA, Hakimi R, Komeili G, Samadzade G. Evaluation of Medical and Dentistry Students Dissertations of Zahdan University of Medical Sciences (ZAUMS). Zahedan J Res Med Sci 2012; 13(suppl 1): 67.[Persian]
9-    Borghei A, Qorbani M, Khoshbin Khoshnazar AR. Short Communication: Estatus of Knowledege Thesis Resulted from Medical Students Dissertation Fulfilled at Gorgan Medical School. J Gorgan Univ Med Sci 2011; 13(2): 100-6. [Persian]
10-    Asefzadeh S, Akbar Shahi SH, Hashemi F, Mashatan M. Evaluation of Medical Residency Theses in Qazvin. Journal of Guilan University of Medical Sciences 2008; 17(67): 65-72. [Persian]
11-    Kouhboumi Z, Azizi F, Valaee N, Rezaee M, Mehrban B, et al. Research Methodology Indices and Medical Practitioner Student's Dissertations (Kermanshah 1988-2005). J Kermanshah Univ Med Sci. 2006; 10(2): e81801.[Persian]
12-    Rezaeian M, Salem Z, Dehghan S, Sayadi Anari AR, Iranmanesh F, Ahmad MH. Critical Appraisal of the Submitted Theses by Medical Students of Rafsanjan Medical School During 1993- 2003. Strides In Development of Medical Education 2006; 2(2): 72-9. [Persian]
13-    Falahzadeh H, Moheb S, Ez Aldini F. Evaluating the Characteristics and Structure of Dentistry Graduated Strudents' Theses in Shahid Sadoghi University of Medical Sciences. Iranian Journal of Medical Education 2008; 8(1): 154-56. [Persian]
14-    Mozaffari Khosravi H. Ehrampoodh M, Aghili H, Javadianzadeh F, Rahimdel T. An Evaluation of Graduate's Theses at Shahid Sadoughi University of Medical Sciences in Yazd. JMED 2008; 2(2): 27-35 [Persian].
15-    Davami MH, Moiini L, Rafiei M. Evaluation of Principles Considerations in the B Dissertations of Medical Students Submitted at Arak University of Medical Sciences 1994 to 2000. J Arak Uni Med Sci 2001; 4(3): 23-31 [Persian]
16-    Schulz KF, Chalmers I, Grimes DA, Altman DG. Assessing the Quality of Randomization from Reports of Controlled Trials Published in Obstetrics and Gynecology Journals. JAMA 1994; 272(2): 125-8. .
17-    Karanicolas PJ, Farrokhyar F, Bhandari M. Practical Tips for Surgical Research: Blinding: Who, What, When ,Why, How? Can J Surg 2010; 53(5): 345-8.
18-    Viergever RF, Terry RF, Karam G. Use of Data from Registered Clinical Trials to Identify Gaps in Health Research and Development. Bull World Health Organ 2013; 91: 416-25C. 
19-    Yadav P, Jaykaran, Chaudhari M, Saxena D, Kantharia ND. Clinical Trials Registered in Clinical Trial Registry of India: A Survey. J Pharmacol Pharmacother 2011; 2(4): 289-92.
20-    Qayumzadeh MR. Qualitative Study of Theses Submitted to the Faculty of Medicine of Iran University of Medical Sciences during the Years 1991 to 1996. Tolooebehdasht Journal 2004; 3(2): 1. [Persian]
21-    Alishiri GhH, Fakhr Jahani F, Rokhsarizadeh H, Miri M, Helisaz MT, Hosseini M. Evaluation of Medical Alumni Dissertations of One of the Medical Sciences Universities in Principles of Writing. Journal of Military Medicine 2010; 12(2 (44)): 75-9. [Persian]