ماهنامه علمی پ‍ژوهشی

مقدمه
ژنتیک به مطالعه ژن‌ها و نقش آن‌ها در تعیین ویژگی‌های فردی، از جمله ظرفیت‌های ورزشی، گفته می‌شود. تغییرات ژنتیکی می‌توانند بر عملکرد فیزیولوژیکی، پاسخ به تمرین و ریسک ابتلا به بیماری‌ها تأثیرگذار باشند (1) اپی‌ژنتیک به مجموعه تغییرات قابل برگشت در بیان ژن‌ها گفته می‌شود که بدون تغییر در توالی DNA رخ می‌دهد و می‌تواند تحت تأثیر عوامل محیطی مانند تغذیه و تمرین ورزشی قرار گیرد. این تغییرات می‌توانند عملکرد ورزشی و سلامت را تعدیل کنند (2). فعالیت‌های ورزشی، به ‌ویژه تمرینات با شدت بالا یا طولانی‌مدت، با افزایش قابل‌توجه تولید گونه‌های فعال اکسیژن (Reactive Oxygen Species) و نیتروژن (Reactive Nitrogen Species) در بدن همراه هستند. این مولکول‌های واکنشی، که به‌طور عمده در طی متابولیسم هوازی در میتوکندری‌ها و همچنین از طریق فرآیندهای التهابی تولید می‌شوند، می‌توانند به استرس اکسیداتیو منجر شوند (3). استرس اکسیداتیو زمانی رخ می‌دهد که تعادل بین تولید گونه‌های فعال اکسیژن و نیتروژن (ROS و RNS) و دفاع آنتی‌اکسیدانی بدن مختل شود. این عدم تعادل می‌تواند به آسیب سلولی، التهاب مزمن، خستگی عضلانی و کاهش عملکرد ورزشی منجر گردد (4). در حضور استرس اکسیداتیو ناشی از فعالیت‌های ورزشی، Nrf2 از Keap1 جدا شده و به هسته منتقل می‌شود، جایی‌که با اتصال به ARE، بیان ژن‌های آنتی‌اکسیدانی مانند GSTA2 و NQO1 را فعال می‌کند. این مکانیسم به کاهش آسیب اکسیداتیو و بهبود عملکرد ورزشی کمک می‌کند (شکل1)(5). بدن انسان دارای سیستم دفاعی پیچیده‌ای شامل آنتی‌اکسیدان‌های درون‌زا (مانند آنزیم‌های سوپراکسید دیسموتاز‌Superoxide Dismutase، کاتالاز Catalase و گلوتاتیون پراکسیداز Glutathione Peroxidase) و برون‌زا (مانند ویتامین‌های C و E، پلی‌فنول‌ها Polyphenols و کاروتنوئید Carotenoids‌های موجود در رژیم غذایی) است که ROS را خنثی کرده و اثرات مخرب آن‌ها را کاهش می‌دهند. (6,7). آنتی‌اکسیدان‌ها از طریق مکانیسم‌های زیستی متنوعی، از جمله خنثی‌سازی مستقیم رادیکال‌های آزاد، تقویت مسیرهای سیگنالینگ سلولی مانند مسیر Nrf2 (عامل رونویسی مرتبط با پاسخ آنتی‌اکسیدانی)، و کاهش التهاب از طریق تعدیل سیتوکین‌های پیش‌التهابی، به محافظت از سلول‌ها در برابر استرس اکسیداتیو کمک می‌کنند (8,9). تمرین منظم و مصرف آنتی‌اکسیدان‌ها هر دو به کاهش استرس اکسیداتیو کمک می‌کنند، اما از طریق مکانیسم‌های متفاوت. آنتی‌اکسیدان‌ها (مانند ویتامین‌های C و E و آنزیم‌های SOD و کاتالاز) مستقیماً رادیکال‌های آزاد را خنثی کرده و از آسیب اکسیداتیو جلوگیری می‌کنند. از طرفی، تمرین ورزشی منظم با افزایش بیان آنزیم‌های آنتی‌اکسیدانی درون‌زا و تقویت سیستم دفاعی بدن، استرس اکسیداتیو را کاهش می‌دهد، با این‌حال، مصرف همزمان مکمل‌های آنتی‌اکسیدانی ممکن است با تداخل در سیگنال‌دهی ROS ناشی از تمرین، برخی از فواید سازگاری ورزشی را مهار کند، بنابراین، تعادل بین این دو عامل برای بهره‌مندی از اثرات مثبت هر دو ضروری است (9،10). شواهد علمی نشان می‌دهند که آنتی‌اکسیدان‌ها می‌توانند نقش مؤثری در بهبود ریکاوری پس از تمرین، کاهش آسیب عضلانی، و حتی تقویت عملکرد ورزشی ایفا کنند (10). با این‌حال، استفاده از مکمل‌های آنتی‌اکسیدانی در ورزش همچنان محل بحث است؛ زیرا شواهد نشان می‌دهد مصرف بیش‌ازحد آن‌ها می‌تواند با سرکوب سیگنال‌های فیزیولوژیکی ناشی از استرس اکسیداتیو ـ که برای سازگاری‌های تمرینی مانند افزایش بیوژنز میتوکندری و تقویت ظرفیت آنتی‌اکسیدانی درون‌زا ضروری‌اند ـ موجب کاهش سازگاری‌های بلندمدت و افت عملکرد شود (11). در مقابل، تحقیقات دیگر پیشنهاد می‌کنند که استفاده هدفمند از مکمل‌های آنتی‌اکسیدانی، به‌ویژه در شرایط استرس اکسیداتیو بالا (مانند تمرینات شدید یا مسابقات پیاپی)، می‌تواند با بهبود ریکاوری، کاهش آسیب عضلانی و حفظ عملکرد ورزشی، بدون به خطر انداختن سازگاری‌های تمرینی، مفید باشد (14-12). در این راستا، درک دقیق نقش آنتی‌اکسیدان‌ها در تعدیل استرس اکسیداتیو ناشی از فعالیت‌های ورزشی، بررسی مکانیسم‌های زیستی دخیل و ارزیابی پیامدهای عملکردی آن‌ها از اهمیت به سزایی برخوردار است. مطالعه حاضر مروری جامع بر شواهد علمی موجود ارائه می‌دهد و اثرات آنتی‌اکسیدان‌ها بر پاسخ‌های فیزیولوژیکی ورزشکاران، از جمله تعادل اکسیداتیو، کاهش التهاب و بهبود سازگاری‌های تمرینی را بررسی می‌کند. این اثرات عمدتاً از طریق خنثی‌سازی مستقیم رادیکال‌های آزاد، فعال‌سازی مسیر سیگنالینگ Nrf2 و افزایش بیان آنزیم‌های آنتی‌اکسیدانی مانند سوپراکسید دیسموتاز و کاتالاز ایجاد می‌شوند. همچنین، با توجه به تنوع منابع آنتی‌اکسیدانی (طبیعی و مکمل) و تفاوت‌های فردی در پاسخ به این ترکیبات، چالش‌ها و ملاحظات مربوط به کاربرد آن‌ها در برنامه‌های تمرینی و تغذیه‌ای ورزشکاران مورد بحث قرار خواهد گرفت. هدف این مرور، تحلیل شواهد موجود درباره نقش آنتی‌اکسیدان‌ها در تعدیل استرس اکسیداتیو ناشی از ورزش و ارائه توصیه‌های علمی برای بهینه‌سازی سلامت و عملکرد ورزشکاران است. ضرورت این مطالعه از تناقض نتایج پژوهش‌های پیشین و نبود دستورالعمل‌های روشن در مصرف آنتی‌اکسیدان‌ها ناشی می‌شود.
 



شکل1:  مسیر سیگنالینگ Nrf2-ARE در پاسخ به استرس اکسیداتیو  (5) 
روش بررسی
این پژوهش از نوع مطالعه مروری سیستماتیک بوده و به تحلیل مطالعات منتشر شده در زمینه ارتباط ژنتیک، اپی‌ژنتیک و تغذیه با سلامت و عملکرد ورزشی می‌پردازد. جستجوی مقالات به زبان انگلیسی منتشر ‌شده بین سال‌های ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۵ بود، که در پایگاه‌های PsycINFO، PubMed، Scopus، و Web of Science نمایه شده بودند، علاوه براین برای جستجوی مقالات از کلیدواژه‌های مرتبط مانند Antioxidants, oxidative stress, exercise, reactive oxygen species (ROS), sports performance استفاده شد. بررسی مقالات از طریق چکیده، مقدمه و نتایج و انتخاب مطالعات مرتبط صورت گرفت که تجزیه و تحلیل محتوای مطالعات با استفاده از رویکرد کیفی و رویکرد مقایسه‌ای صورت گرفت و طی بررسی، شباهت‌ها و تفاوت‌های یافته‌ها در مقالات مختلف انجام پذیرفت، علاوه براین استخراج نتایج کلیدی مرتبط با مکانیسم‌های زیستی و پیامدهای عملکردی میسر شد. معیار‌های ورود و خروج مطالعه عبارتند از 1_ مطالعات مروری، مطالعات تجربی، و مطالعات مشاهده‌ای مرتبط باشند. 2_ مقالات چاپ ‌شده در ژورنال‌هایی با ضریب تأثیر بالا و نمایه‌ شده در پایگاه‌های معتبر باشند. 3_مطالعات در حیطه تحقیقات مرتبط با نقش آنتی‌اکسیدان‌ها در تعدیل استرس اکسیداتیو ناشی از فعالیت‌های ورزشی باشند. 4_ در صورت محدودیت در دسترسی به متن کامل مطالعه از روند مطالعه حذف شدند. سرانجام 142 عنوان مقاله براساس کلید واژه‌ها به‌دست آمد. و پس از بررسی های دقیق و همچنین استفاده از ) پرسش‌نامه دان ‌و بلک برای سنجش کیفیت مقالات  و سرانجام 15 عنوان مقاله با کیفیت در خصوص نقش آنتی‌اکسیدان‌ها در تعدیل استرس اکسیداتیو ناشی از فعالیت‌های ورزشی انتخاب شد (15) و مورد بررسی محققان قرار گرفت به علاوه شکل2، روند انتخاب مقالات مطالعه حاضر را نشان می‌دهد. مطالعات وارد شده بر اساس )پرسش‌نامه ذکر شده 27 سوال دارد که مجموع نمرات 32 می‌باشد. طبق این) پرسش‌نامه میانگین نمره کیفیت مقالات مورد بررسی گزارش شد.
 









جدول 1: خلاصه‌ای از مطالعات بررسی شده






جدول 2: پرسش‌نامه کیفیت سنجی Black و Downs





 
نتایج
یافته‌های حاصل از مرور مقالات نشان‌دهنده نقش پیچیده و دوگانه گونه‌های فعال اکسیژن (ROS) و نیتروژن (RNS) در پاسخ به فعالیت ورزشی هستند. در غلظت‌های پایین، ROSو RNS به عنوان پیام‌رسان‌های سلولی در سازگاری‌های عضلانی، تنظیم پاسخ‌های التهابی و بهبود متابولیسم نقش دارند (18،19،20،23). اما در غلظت‌های بالا می‌توانند منجر به استرس اکسیداتیو، آسیب سلولی و کاهش عملکرد ورزشی شوند(18،20،21،26). ورزش منظم با شدت متوسط از طریق فعال‌سازی مسیر Nrf2 و افزایش فعالیت آنزیم‌هایی مانند هم‌اکسیژناز-1 (HO-1)، ظرفیت دفاعی آنتی‌اکسیدانی را تقویت می‌کند و آسیب‌های اکسیداتیو را کاهش می‌دهد (13،14،21،23،25). مکمل‌های آنتی‌اکسیدانی مختلف، از جمله ویتامین‌های C و E، رزوراترولResveratrol، کوآنزیم Q10  و ترکیبات نوظهور مانند هیدروژن مولکولی، بتائین Betaine (BET) و استیل‌سیستئین N-Acetylcysteine (NAC)، با کاهش التهاب، آسیب عضلانی و خستگی به بهبود ریکاوری کمک می‌کنند، هرچند اثرات بلندمدت و دوز بهینه آن‌ها نیازمند بررسی بیشتر است (12،15،16،19). لازم به ذکر است که مصرف بیش از حد این مکمل‌ها ممکن است با اختلال در سازگاری‌های فیزیولوژیکی ناشی از ورزش، اثرات منفی بر عملکرد داشته باشد (14،17،18). در مجموع، حفظ تعادل میان تولید ROS و فعالیت سیستم‌های آنتی‌اکسیدانی برای بهینه‌سازی سلامت و عملکرد ورزشی حیاتی است (17،20،24). و تحقیقات آینده باید به تعیین دقیق مکانیسم‌ها و دوزهای مؤثر اختصاص یابد.
بحث
نتایج این مطالعه مروری سیستماتیک، بر پایه تحلیل ۱۵ مطالعه با کیفیت، تصویری روشن از نقش دوگانه گونه‌های فعال اکسیژن (ROS) و نیتروژن (RNS) در واکنش بدن به ورزش ارائه می‌کند. در مقادیر کم، این مولکول‌ها نه‌تنها مضر نیستند، بلکه برای سازگاری عضلات، کنترل التهاب و بهبود متابولیسم ضروری هستند (18،19،20،23). اما زمانی که میزان آن‌ها بیش از حد بالا می‌رود، ورق برمی‌گردد و این مولکول‌ها به عامل ایجاد استرس اکسیداتیو، آسیب DNA، خستگی و افت عملکرد ورزشی تبدیل می‌شوند (18،20،21،26). این اثر دوسویه با آنچه مطالعات پیشین گزارش کرده‌اند، مطابقت دارد (7،8). شواهد قوی نشان می‌دهد که ورزش با شدت متوسط می‌تواند موازنه را به سمت اثرات مثبت ببرد. این نوع تمرینات با فعال‌سازی مسیر Nrf2 و افزایش فعالیت آنزیم‌های محافظ مانندSOD، کاتالاز و HO-1، سپر دفاعی آنتی‌اکسیدانی بدن را تقویت می‌کنند و آسیب‌های ناشی از رادیکال‌های آزاد را کاهش می‌دهند (13،14،21،23،25). در مقابل، تمرینات بسیار سنگین یا طولانی‌مدت ممکن است این تعادل ظریف را بر هم بزنند و اثرات منفی بر جای بگذارند (14،20،26). مکمل‌های آنتی‌اکسیدانی از ویتامین‌های C و E گرفته تا ترکیباتی مانند رزوراترول، کوآنزیم Q10، هیدروژن مولکولی، بتائین (BET) و استیل‌سیستئین (NAC) طبق یافته‌ها می‌توانند التهاب، آسیب عضلانی و خستگی را کاهش دهند و به ریکاوری کمک کنند (12،15،16،19). با این حال، مصرف بی‌رویه آن‌ها همیشه به نفع بدن نیست. مهار بیش از حد سیگنال‌های ROS می‌تواند فرآیندهایی مثل تولید میتوکندری Mitochondrion ‌های جدید و تقویت سیستم دفاعی طبیعی بدن را کند کند (14،17،18). نکته‌ای که در مطالعات قبلی هم به آن هشدار داده شده است (8،9) رژیم‌های غذایی سرشار از پلی‌فنول‌ها و سایر ترکیبات گیاهی هم می‌توانند با فعال‌کردن Nrf2، به کاهش استرس اکسیداتیو و التهاب کمک کنند (13،21،22). هرچند هنوز شواهد کافی برای تأثیر مستقیم آن‌ها بر عملکرد ورزشی وجود ندارد (22). با وجود این یافته‌ها، برخی محدودیت‌ها باید در نظر گرفته شود: تفاوت در طراحی مطالعات، روش‌های اندازه‌گیری، و دوز و زمان‌بندی مصرف مکمل‌ها، مقایسه نتایج را دشوار کرده است (15،22). همچنین، بیشتر تحقیقات روی بزرگسالان سالم انجام شده و اطلاعات کمی درباره ورزشکاران حرفه‌ای یا افراد با شرایط خاص موجود است (13،20). علاوه بر این یافته‌های این مطالعه نشان می‌دهد که فعالیت ورزشی با شدت متوسط به طور معناداری موجب تقویت سیستم آنتی‌اکسیدانی درون‌زا می‌شود، نتیجه‌ای که با کارهای پاورز و همکاران (27). درباره نقش ورزش در فعال‌سازی مسیر Nrf2 همسو است. هر دو مطالعه بر این نکته تأکید دارند که ورزش متوسط می‌تواند تعادل ردوکس را بهبود بخشد. از سوی دیگر، نتایج ما در مورد اثرات منفی تمرینات با شدت بالا بر استرس اکسیداتیو با یافته‌های مارگاریتلیس و همکاران درباره ارتباط بین ورزش شدید و افزایش نشانگرهای آسیب اکسیداتیو همخوانی دارد (29). در زمینه مکمل‌های آنتی‌اکسیدانی، مطالعه ما و تحقیقات مارگاریتلیس و همکاران هر دو به تأثیر مثبت این ترکیبات بر کاهش آسیب عضلانی اشاره کرده‌اند (30). با این‌حال، در تضاد با این یافته‌ها، مطالعه ریستو و همکاران نشان داده‌اند که مصرف آنتی‌اکسیدان‌ها ممکن است با سازگاری‌های ناشی از تمرین تداخل داشته باشد. این تناقض‌ها احتمالاً ناشی از تفاوت در دوز مصرفی، مدت مداخله و ویژگی‌های فردی شرکت‌کنندگان است (31). با توجه به تناقضات موجود در مطالعات فعلی، پیشنهاد می‌شود پژوهش‌های آتی با طراحی کارآزمایی‌های کنترل‌شده تصادفی (RCTs) به بررسی دوز-پاسخ بهینه مکمل‌های آنتی‌اکسیدانی (مانند NAC، هیدروژن مولکولی و پلی‌فنول‌ها) در ورزشکاران با سطوح تمرینی مختلف بپردازند. همچنین، ارزیابی زمان‌بندی مصرف (پیش/حین/پس از تمرین) و تأثیر ترکیبی آن‌ها با رژیم‌های غذایی غنی از فیتوشیمیایی Phytochemicals‌ها ضروری است. مطالعات باید اثرات بلندمدت این مداخلات را بر سازگاری‌های تمرینی، بیومارکر. Biomarker های استرس اکسیداتیو (مانند مالون دی آلدئید Malondialdehyde و گلوتاتیون Glutathione احیا شده) و عملکرد ورزشی بررسی کنند. استفاده از روش‌های امیکس Omics مانند ترانسکریپتومیکس Transcriptomics و پروتئومیکس Proteomics برای شناسایی مسیرهای مولکولی دقیقِ تنظیم‌شده توسط آنتی‌اکسیدان‌ها نیز پیشنهاد می‌شود. در نهایت، توسعه دستورالعمل‌های شخصی‌سازی‌شده بر اساس ویژگی‌های فردی (سن، جنس، وضعیت تمرینی و پلی‌مورفیسم‌های ژنی مرتبط با سیستم آنتی‌اکسیدانی) می‌تواند به بهینه‌سازی نتایج کمک کند.
نتیجه‌گیری
آنتی‌اکسیدان‌ها به‌عنوان یکی از ارکان کلیدی در تعدیل و کنترل استرس اکسیداتیو ناشی از فعالیت بدنی شناخته می‌شوند. شواهد نشان می‌دهد که انجام ورزش با شدت متوسط می‌تواند از طریق تقویت سیستم دفاع آنتی‌اکسیدانی درون‌زا، ظرفیت بدن را برای مقابله با رادیکال‌های آزاد افزایش دهد. در مقابل، تمرینات با شدت یا حجم بسیار بالا ممکن است این تعادل ردوکس را برهم زده و منجر به آسیب اکسیداتیو و کاهش عملکرد شوند. مصرف هدفمند و متعادل مکمل‌های آنتی‌اکسیدانی، مانند ویتامین‌های C و E، هیدروژن مولکولی و N- استیل‌سیستئین (NAC)، می‌تواند به بهبود فرآیند ریکاوری، کاهش التهاب و محافظت از بافت‌های عضلانی کمک کند، هرچند مصرف بیش‌ازحد آن‌ها خطر تداخل با سازگاری‌های فیزیولوژیکی ناشی از تمرین را به‌همراه دارد. علاوه بر این، رژیم‌های غذایی سرشار از ترکیبات پلی‌فنولی و فیتوشیمیایی‌ها از طریق مکانیسم‌هایی نظیر فعال‌سازی مسیر Nrf2، در کاهش استرس اکسیداتیو و بهبود سلامت متابولیک نقش مؤثری ایفا می‌کنند. به‌طور‌کلی، یک رویکرد جامع که شامل طراحی برنامه‌های ورزشی با شدت مناسب، تغذیه متعادل و استفاده هوشمندانه و زمان‌بندی‌شده از مکمل‌های آنتی‌اکسیدانی باشد، می‌تواند به حفظ سلامت عمومی و ارتقاء عملکرد ورزشی کمک کند. با این‌حال، تعیین دوز بهینه، زمان مصرف و ارزیابی اثرات بلندمدت این مداخلات نیازمند انجام مطالعات کنترل‌شده و طولی بیشتر است.
حامی مالی: ندارد.
مشارکت نویسندگان
تمامی نویسندگان نقش یکسانی در طراحی این مطالعه داشتند.

 

References:
 
1-    Bouchard C, Dionne FT, Simoneau JA, Boulay MR. 2: Genetics of Aerobic and Anaerobic Performances. Exercise and Sport Sciences Reviews 1992; 20(1): 27-58.
2-    Jasiulionis MG. Abnormal Epigenetic Regulation of Immune System during Aging. Front Immunol 2018; 9: 197. 
3-    Soloviev A, Sydorenko V. Oxidative and Nitrous Stress Underlies Vascular Malfunction Induced by Ionizing Radiation and Diabetes. Cardiovasc Toxicol 2024; 24(8): 776-88.
4-    Saleh EAM, Al-Dolaimy F, Qasim Almajidi Y, Baymakov S, Kader M MA, Ullah MI, et al. Oxidative Stress Affects the Beginning of the Growth of Cancer Cells through a Variety of Routes. Pathol Res Pract 2023; 249: 154664.
5-    Nguyen T, Nioi P, Pickett CB. The Nrf2-Antioxidant Response Element Signaling Pathway and Its Activation by Oxidative Stress. Journal of Biological Chemistry 2009; 284(20): 13291-295.
6-    6-Jomova K, Alomar SY, Alwasel SH, Nepovimova E, Kuca K, Valko M. Several Lines of Antioxidant Defense Against Oxidative Stress: Antioxidant Enzymes, Nanomaterials with Multiple Enzyme-Mimicking Activities, and Low-Molecular-Weight Antioxidants. Arch Toxicol 2024; 98(5): 1323-67.
7-    7-Korczowska-Łącka I, Słowikowski B, Piekut T, Hurła M, Banaszek N, Szymanowicz O, Jagodziński PP, et al. Disorders of endogenous and exogenous antioxidants in neurological diseases. Antioxidants 2023; 12(10): 1811.
8-    Casper E. The Crosstalk between Nrf2 and NF-Kappab Pathways in Coronary Artery Disease: Can It be Regulated by SIRT6? Life Sci 2023; 330: 122007.
9-    Tu W, Wang H, Li S, Liu Q, Sha H. The Anti-Inflammatory and Anti-Oxidant Mechanisms of the Keap1/Nrf2/ARE Signaling Pathway in Chronic Diseases. Aging Dis 2019; 10(3): 637-51.
10-    Peternelj TT, Coombes JS. Antioxidant Supplementation during Exercise Training: Beneficial or Detrimental? Sports Medicine 2011; 41(12): 1043-069.
11-    Jordan AC, Perry CGR, Cheng AJ. Promoting a Pro-Oxidant State in Skeletal Muscle: Potential Dietary, Environmental, and Exercise Interventions for Enhancing Endurance-Training Adaptations. Free Radic Biol Med 2021; 176: 189-202.
12-    McLeay Y, Stannard S, Houltham S, Starck C. Dietary Thiols in Exercise: Oxidative Stress Defence, Exercise Performance, and Adaptation. J Int Soc Sports Nutr 2017; 14: 12.
13-    Li Y, Bing R, Liu M, Shang Z, Huang Y, Zhou K, et al. Can Molecular Hydrogen Supplementation Reduce Exercise-Induced Oxidative Stress in Healthy Adults? A Systematic Review and Meta-Analysis. Front Nutr 2024; 11: 1328705.
14-    Poulios A, Papanikolaou K, Draganidis D, Tsimeas P, Chatzinikolaou A, Tsiokanos A, et al. The Effects of Antioxidant Supplementation on Soccer Performance and Recovery: A Critical Review of the Available Evidence. Nutrients 2024; 16(22): 3803.
15-    Downs SH, Black N. The Feasibility of Creating a Checklist for the Assessment of the Methodological Quality Both of Randomised and Non-Randomised Studies of Health Care Interventions. J Epidemiol Community Health 1998; 52(6): 377-84.
16-    Wyckelsma VL, Murgia M, Kamandulis S, Gastaldello S, Brazaitis M, Snieckus A, et al. Antioxidant Supplementation Blunts the Proteome Response to Three Weeks of Sprint Interval Training Preferentially in Human Type 2 Muscle Fibres. J Physiol 2025 
17-    Tkaczenko H, Kurhaluk N. Antioxidant-Rich Functional Foods and Exercise: Unlocking Metabolic Health through Nrf2 and Related Pathways. Int J Mol Sci 2025; 26(3): 1098. 
18-    Meng Q, CH Su. The Impact of Physical Exercise on Oxidative and Nitrosative Stress: Balancing the Benefits and Risks. Antioxidants 2024; 13(5): 573.
19-    Hassan HA, Ahmed HS, Hassan DF. Free Radicals and Oxidative Stress: Mechanisms and Therapeutic Targets. Human Antibodies 2024; 32(4): 151-67.
20-    Supruniuk E, Górski J, Chabowski A. Endogenous and Exogenous Antioxidants in Skeletal Muscle Fatigue Development during Exercise. Antioxidants 2023; 12(2): 501.
21-    Clemente-Suárez VJ, Bustamante-Sanchez Á, Mielgo-Ayuso J, Martínez-Guardado I, Martín-Rodríguez A, Tornero-Aguilera JF. Antioxidants and Sports Performance. Nutrients 2023; 15(10): 2371.
22-    Toledo ICA. Clinical, Cellular and Molecular Approaches to Oxidative Stress in Athletes' Bodies: A Systematic and Integrative Review. International Journal of Nutrology 2023; 16(1).
23-    Vargas-Mendoza N, Morales-González Á, Madrigal-Santillán EO, Angeles-Valencia M, Anguiano-Robledo L, González-López LL, et al. Phytochemicals and Modulation of Exercise-Induced Oxidative Stress: A Novel Overview of Antioxidants. Am J Transl Res 2022; 14(11): 8292-314.
24-    Kruk J, Aboul-Enein BH, Duchnik E, Marchlewicz M. Antioxidative Properties of Phenolic Compounds and their Effect on Oxidative Stress Induced by Severe Physical Exercise. J Physiol Sci 2022; 72(1): 19.
25-    Thomas DT, DelCimmuto NR, Flack KD, Stec DE, Hinds TD Jr. Reactive Oxygen Species (ROS) and Antioxidants as Immunomodulators in Exercise: Implications for Heme Oxygenase and Bilirubin. Antioxidants 2022; 11(2): 179.
26-    Shaw P, Kumar N, Sahun M, Smits E, Bogaerts A, Privat-Maldonado A. Modulating the Antioxidant Response for Better Oxidative Stress-Inducing Therapies: How to Take Advantage of Two Sides of the Same Medal? Biomedicines 2022; 10(4): 823.
27-    Powers SK, Goldstein E, Schrager M, Ji LL . Exercise Training and Skeletal Muscle Antioxidant Enzymes: An Update. Antioxidants 2022; 12(1): 39.
28-    Al-Horani RA. A Narrative Review of Exercise-Induced Oxidative Stress: Oxidative DNA Damage Underlined. The Open Sports Sciences Journal 2022; 15(1).
29-    Margaritelis  NV, Paschalis V, Theodorou AA, Vassiliou V, Kyparos A, Nikolaidis MG. Rapid Decreases of Key Antioxidant Molecules in Critically Ill Patients: A Personalized Approach. Clin Nutr 2020; 39(4): 1146-54.
30-    Margaritelis NV, Theodorou AA, Chatzinikolaou PN, Kyparos  A, Nikolaidis MG, Paschalis V. Eccentric Exercise Per Se Does Not Affect Muscle Damage Biomarkers: Early and Late Phase Adaptations. Eur J Appl Physiol 2021; 121(2): 549-59.
31-    Ristow M, Zarse K, Oberbach A, Klöting N, Birringer M, Kiehntopf M. Antioxidants Prevent Health-Promoting Effects of Physical Exercise in Humans. Roc Natl Acad Sci  USA 2009; 106(21): 8665-70.