ماهنامه علمی پ‍ژوهشی

سردبیر محترم 
ظهور و توسعه هوش‌های مصنوعی مولد و به دنبال آن، مدل‌های زبانی بزرگ که قادرند به تولید متنی مشابه با نوشتار انسان بپردازند، موجب تحول در پژوهش‌های علمی و انتشار مقالات و هم‌چنین گسترش استفاده کاربران از این فناوری‌ها شده است (1،2). پژوهشگران در مراحل مختلف پژوهش شامل بررسی پیشینه‌ها / ادبیات، ایده پردازی و طراحی پژوهش، نگارش مقاله، ویرایش و بهبود سبک نگارش، دستور زبان و ساختار جملات، مدیریت منابع، تشخیص سرقت علمی، تحلیل و تفسیر داده‌ها، تولید محتوای بصری و بازنمایی داده‌ها، نمونه خوانی (غلط گیری) و بازبینی نهایی و آماده سازی مقاله جهت ارسال به مجله از ابزارهای هوش مصنوعی می‌توانند بهره ببرند (3). با وجود مزایای بالقوه ابزارهای هوش مصنوعی در پژوهش، چالش‌ها و نگرانی‌های قابل توجه در این زمینه وجود دارد. موضوع نویسندگی و انتساب محتوای تولید شده توسط هوش مصنوعی، یکی از مسائل کلیدی در این باره می‌باشد (4) ابزارهای هوش مصنوعی در پژوهش ممکن است منجر به بروز توهمات شوند به طوریکه نویسندگان با اطلاعات ساختگی یا نادرست روبه رو شوند. هم‌چنین سامانه‌های هوش مصنوعی مولد از مجموعه‌داده‌های عظیم یاد می‌گیرند و اگر این مجموعه‌داده‌ها حاوی سوگیری باشند در نتیجه در خروجی‌های هوش مصنوعی بازتولید می‌شوند (4،5). از سوی دیگر ابزارهای هوش مصنوعی می‌توانند حقوق مالکیت معنوی را نقض کنند و در استفاده از ابزارهای تشخیص هوش مصنوعی (AI detection) محدودیت هایی از جمله عدم شناسایی ارجاعات ساختگی وجود دارد (5). بنابراین سازمان‌ها و نهادهای فعال در حیطه انتشار پژوهش از جمله کمیته اخلاق در انتشار (COPE)، انجمن جهانی سردبیران مجلات پزشکی (WAME)، کمیته بین المللی سردبیران مجلات پزشکی (ICMJE) و نارشران در ارتباط با استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی شروع به تدوین و انتشار سیاست‌ها و دستورالعمل هایی کردند. البته تحلیل کتابسنجی Ganjavi  و همکارانش 2023 از دستورالعمل ناشران و مجلات نشان داد که در میان نهادهایی که دستورالعمل ارائه کرده‌اند، موارد استفاده مجاز از هوش مصنوعی و نحوۀ افشای آن تفاوت‌های چشمگیری وجود دارد؛ به‌طوری‌که این ناهمگونی در برخی موارد حتی میان مجلات و ناشران وابسته نیز مشاهده می‌شود. بنابراین تدوین دستورالعمل های استاندارد ضرورت دارد (6). هم‌چنین در نتایج پژوهش Veiga de2025  که به بررسی سیاست های انتشار 10 ناشر برتر مجلات علمی پرداخته است، نشان داد که در دستورالعمل‌های استفاده از هوش مصنوعی در تحقیقات و انتشارات علمی ناهماهنگی وجود دارد. اما تمامی ناشران توافق دارند که ابزارهای هوش مصنوعی نمی‌توانند به‌عنوان نویسنده (Author) فهرست شوند و نیاز به استاندارد اخلاقی واحد وجود دارد (5).
همزمان با توسعه دستورالعمل و سیاست های موجود، توجه به آموزش و ارتقاء سواد هوش مصنوعی در میان کاربران این فناوری به ویژه پژوهشگران حائز اهمیت می باشد. به طوریکه نیاز به سواد هوش مصنوعی دیگر یک ضرورت مربوط به آینده نیست بلکه نیازی مربوط به زمان حال است (7). یونسکو (2022)، بیان می کند که نیاز است همه افراد به سطحی از شایستگی در زمینه هوش مصنوعی دست یابند. این شایستگی شامل دانش، درک، مهارت و جهت گیری های ارزشی است و مجموعه این عناصر را یونسکو سواد هوش مصنوعی می داند (8). هم‌چنین NG و همکارانش 2021 با اقتباس از چارچوب سوادهای کلاسیک، چهار بعد را برای تقویت سواد هوش مصنوعی شامل دانستن و درک کردن هوش مصنوعی، استفاده و به کارگیری هوش مصنوعی، ارزیابی هوش مصنوعی و ملاحظات اخلاقی را پیشنهاد می‌دهند (9). در تعریف دیگر، سواد هوش مصنوعی به‌عنوان میزان آشنایی، دانش و ادراکات اخلاقی دانشجویان نسبت به هوش مصنوعی می‌دانند (2) .
نتیجه‌گیری
به طورکلی از دو منظر کلان و خرد می توان به رویارویی با چالش ها و نگرانی های موجود در به کارگیری ابزارهای هوش مصنوعی در پژوهش‌ها پرداخت. در سطح کلان نیاز به روزرسانی و استاندارد سازی یکپارچه از سیاست‌ها و دستورالعمل‌ها ارائه شده از سوی ناشران علمی، سازمان‌ها و نهادهای مرتبط وجود دارد و در سطح فردی توانمند سازی و ارتقای سواد هوش مصنوعی پژوهشگران ضرورت دارد. توجه به این دو منظر می تواند زمینه را برای کاربرد بهینه فناوروی های نوین در پژوهش‌های علمی را فراهم آورد. 

 

References:
 
1-    Park SH. Use of Generative Artificial Intelligence, Including Large Language Models Such as Chatgpt, in Scientific Publications: Policies of KJR and Prominent Authorities. Korean Journal of Radiology. 2023; 24(8): 715.
2-    Hossain Z, Çelik Ö, Hınız G. Exploring EFL Students’ AI Literacy in Academic Writing: Insights into 1; 18(1): 157-81.
3-    Sontake P. A review on artificial intelligence (AI) tools in research writing. International Journal of Scientific Research and Technology 2025; 2(5): 85-102.
4-    Tang A, Li KK, Kwok KO, Cao L, Luong S, Tam W. The Importance of Transparency: Declaring the Use of Generative Artificial Intelligence (AI) in Academic Writing. Journal of Nursing Scholarship 2024; 56(2): 314-8.
5-    da Veiga A. Ethical Guidelines for The Use of Generative Artificial Intelligence and Artificial Intelligence-Assisted Tools in Scholarly Publishing: A Thematic Analysis. Science Editing 2025; 12(1): 28-34.
6-    Ganjavi C, Eppler MB, Pekcan A, Biedermann B, Abreu A, Collins GS, et al. Publishers' and Journals' Instructions to Authors on Use of Generative Artificial Intelligence in Academic and Scientific Publishing: Bibliometric Analysis. BMJ (Clinical research ed.) 2024; 384: e077192.
7-    Biagini G, Cuomo S, Ranieri M. Developing and Validating a Multidimensional AI Literacy Questionnaire: Operationalizing AI Literacy for Higher Education. InCEUR Workshop Proceedings 2024; 3605: 1-15.
8-    UNESCO. K-12 AI Curricula: A Mapping of Government-Endorsedai Curricula. Available at: https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000380602. Accessed May23, 2025.
9-    Ng DT, Leung JK, Chu KW, Qiao MS. AI Literacy: Definition, Teaching, Evaluation and Ethical Issues. Proceedings of the Association for Information Science and Technology 2021; 58(1): 504-9.