ماهنامه علمی پ‍ژوهشی

سردبیر محترم
در دهه‌های اخیر، نظام‌های سلامت در سراسر جهان به‌طور فزاینده‌ای با بلایا و فوریت‌های پیچیده‌ای مواجه شده‌اند که ماهیتی چندلایه، فرابخشی و اغلب غیرقابل پیش‌بینی دارند. همه‌گیری کووید-۱۹، بلایای طبیعی تشدیدشده در اثر تغییرات اقلیمی، بحران‌های انسانی ناشی از منازعات و مهاجرت‌های گسترده، همگی نشان دادند که ظرفیت پاسخ‌گویی نظام‌های سلامت، حتی در کشورهای برخوردار، شکننده‌تر از آن چیزی است که پیش‌تر تصور می‌شد (1). در این میان، مفهوم «تاب‌آوری نظام سلامت» به یکی از کلیدواژه‌های اصلی ادبیات سیاست‌گذاری سلامت تبدیل شده است؛ مفهومی که بر توان نظام سلامت برای پیش‌بینی، جذب، سازگاری و بازیابی در برابر شوک‌ها تأکید دارد. با این‌حال، بررسی دقیق‌تر سیاست‌ها و برنامه‌های سلامت نشان می‌دهد که مدیریت خطر بلایا هنوز جایگاه شایسته‌ای در چارچوب‌های عملیاتی تاب‌آوری نظام‌های سلامت نیافته و اغلب به‌عنوان یک مؤلفه حاشیه‌ای یا واکنشی تلقی می‌شود (2).
مدیریت خطر بلایا، برخلاف رویکردهای سنتی واکنش‌محور، بر شناسایی نظام‌مند مخاطرات، کاهش آسیب‌پذیری‌ها و تقویت ظرفیت‌های پیشگیرانه و آمادگی تمرکز دارد (3). این رویکرد، اگر به‌درستی در سیاست‌گذاری سلامت ادغام شود، می‌تواند نظام سلامت را از یک بازیگر منفعل در زمان بحران به نهادی فعال و آینده‌نگر تبدیل کند. با این‌حال، در بسیاری از کشورها، از جمله کشورهای در حال توسعه، سیاست‌های سلامت همچنان بر مدیریت پیامدهای بلایا متمرکز هستند و کمتر به ریشه‌های خطر، نابرابری‌های ساختاری و ضعف‌های زمینه‌ای می‌پردازند. نتیجه چنین رویکردی، تکرار چرخه خسارت، فرسایش منابع و کاهش اعتماد عمومی به نظام سلامت است (4). یکی از چالش‌های اساسی در این زمینه، گسست میان حوزه‌های مدیریت بحران و سیاست‌گذاری سلامت است (5). در عمل، مدیریت خطر بلایا اغلب در ساختارهای جداگانه و خارج از بدنه اصلی نظام سلامت تعریف می‌شود و هماهنگی محدودی با برنامه‌ریزی سلامت، تأمین مالی، توسعه منابع انسانی و نظام‌های اطلاعات سلامت دارد. این تفکیک نهادی باعث می‌شود که درس‌های آموخته‌شده از بلایا به‌طور نظام‌مند وارد چرخه سیاست‌گذاری نشوند و برنامه‌های سلامت، بدون درنظر گرفتن سناریوهای خطر، طراحی و اجرا گردند (6). در حالی‌که تاب‌آوری واقعی نظام سلامت مستلزم آن است که مدیریت خطر بلایا به‌عنوان یک اصل راهبردی، در تمامی سطوح تصمیم‌گیری سلامت نهادینه شود (1). از منظر عدالت در سلامت، غفلت از مدیریت خطر بلایا پیامدهای نگران‌کننده‌ای دارد. شواهد نشان می‌دهد که بلایا به‌طور نامتناسبی بر گروه‌های آسیب‌پذیر، از جمله سالمندان، افراد کم‌درآمد، ساکنان مناطق محروم و حاشیه‌نشینان شهری اثر می‌گذارند (3). زمانی‌که سیاست‌های سلامت فاقد رویکرد کاهش خطر باشند، این نابرابری‌ها در زمان بحران تشدید می‌شوند و دسترسی عادلانه به خدمات سلامت بیش از پیش به مخاطره می‌افتد. بنابراین، ادغام مدیریت خطر بلایا در سیاست‌گذاری سلامت نه‌تنها یک ضرورت فنی، بلکه یک الزام اخلاقی و اجتماعی است (2). تجربه‌های جهانی نشان می‌دهد کشورهایی که مدیریت خطر بلایا را در قلب اصلاحات نظام سلامت خود قرار داده‌اند، عملکرد بهتری در مواجهه با بحران‌ها داشته‌اند (3). سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های ایمن، تقویت مراقبت‌های اولیه سلامت، توسعه نظام‌های هشدار زودهنگام، و آموزش نیروی انسانی سلامت با رویکرد خطرمحور، از جمله اقداماتی است که می‌تواند تاب‌آوری نظام سلامت را به‌طور معناداری ارتقا دهد (4). با این حال، تحقق این اهداف نیازمند اراده سیاسی، حکمرانی بین‌بخشی و استفاده نظام‌مند از شواهد علمی در فرآیند سیاست‌گذاری است (1).
نتیجه‌گیری
در نتیجه، تقویت تاب‌آوری نظام‌های سلامت بدون ادغام نظام‌مند مدیریت خطر بلایا در سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی سلامت امکان‌پذیر نیست. شواهد نشان می‌دهد که رویکردهای واکنشی و مقطعی، اگرچه در کوتاه‌مدت پاسخ‌گو به بحران‌ها هستند، اما در بلندمدت به تداوم آسیب‌پذیری، اتلاف منابع و تعمیق نابرابری‌های سلامت منجر می‌شوند. مدیریت خطر بلایا با تمرکز بر پیشگیری، کاهش آسیب‌پذیری و آمادگی، می‌تواند به‌عنوان چارچوبی راهبردی، جهت‌گیری نظام سلامت را از مدیریت بحران به حکمرانی خطر تغییر دهد. از این‌رو، بازنگری در سیاست‌های سلامت با رویکرد خطرمحور، تقویت همکاری‌های بین‌بخشی و استفاده از شواهد علمی در تصمیم‌گیری، گامی اساسی برای ایجاد نظام‌های سلامت تاب‌آور، پاسخ‌گو و عادلانه در مواجهه با بلایا و فوریت‌های آینده خواهد بود.
 
 

References:
 
1-    Zhong L, Lopez D, Pei S, Gao J. Healthcare System Resilience and Adaptability to Pandemic Disruptions in the United States. Nature Medicine 2024; 30(8): 2311-9.
2-    Marzban A, Golzar Hamid S. Emergencies, Disasters, and Health: The Need to Reconsider Health System Education and Preparedness. JSSU 2026; 33(10): 9452-55.
3-    Behrens DA, Rauner MS, Sommersguter-Reichmann M. Why Resilience in Health Care Systems Is More than Coping with Disasters: Implications for Health Care Policy. Schmalenbach Z Betriebswirtsch Forsch 2022; 74(4): 465-95.
4-    Luke J, Franklin RC, Dyson J, Aitken P. Building Toward A Disaster Resilient Health System: A Study of Hospital Resilience. Disaster Med Public Health Prep 2023; 17: e219.
5-    Ryan BJ, Kako M, Garner S, Fink R, Tayfur I, Abrahams J, et al. Prioritizing Strategies for Building the Resilience of Public Health Systems to Disasters Across Multiple Communities and Countries. International Journal of Disaster Risk Science 2024; 15(1): 1-17.
6-    Okyere DO, Lomazzi M, Peri K, Moore M. Investing in Health System Resilience: A Scoping Review to Identify Strategies for Enhancing Preparedness and Response Capacity. Population Medicine 2024; 6(February): 6.