ماهنامه علمی پ‍ژوهشی

مقدمه
امروزه مبحث گردشگری سلامت به‌عنوان یکی از مهم‌ترین ابعاد صنعت گردشگری بسیار موردتوجه قرار گرفته است. در سال‌های اخیر جهانی شدن خدمات بهداشتی موجب رشد گردشگری پزشکی به‌عنوان مهم‌ترین شاخه گردشگری سلامت گردیده است. در میان تمامی شاخه‌های گردشگری سلامت، گردشگری پزشکی از سایر ابعاد رشد و پیشرفت بیشتری داشته است. به همین دلیل، کشورهای بسیاری در حال برنامه‌ریزی، سیاست‌گذاری و تصویب طرح‌های قانونی با هدف جذب بیماران بین‌المللی می‌باشند. پیش‌بینی می‌شود تا سال 2032 اندازه بازار گردشگری سلامت و گردشگری پزشکی به حدود 3 برابر( 7/2 برابر) افزایش یابد و به 1/346 میلیارد دلار برسد. امروزه صنعت  گردشگری پزشکی در جهان بالاتر از صنایع نفت و طلا قرار دارد و کم هزینه بودن و درآمد بالا به جذابیت این صنعت افزوده است. طبق تحقیقات انجام شده هر گردشگر سلامت می‌تواند سه برابر یک گردشگر معمولی ارز به کشور وارد کند (1). گردشگری پزشکی می‌تواند به عنوان مراقبت‌های پزشکی مقرون به صرفه برای بیماران در همکاری با صنعت گردشگری تعریف شود. در فرآیند این نوع سفر درمانی، بیمار با سفر به خارج از کشور برای عمل جراحی یا انواع درمان‌های پزشکی، فرصت بازدید از مقاصد گردشگری را خواهد داشت، در نتیجه امکان ترکیب مراقبت‌های بهداشتی و سلامتی با خدمات گردشگری ایجاد می‌گردد (2). ازآنجایی که این صنعت، از صنایع خدماتی رو به رشد و یکی از سریع‌ترین رشدهای بازار گردشگری را داراست، نرخ رشد فزاینده‌ای دارد و بخش رو به رشدی از تولید ناخالص داخلی کشور گردشگرپذیر محسوب می‌شود و بر رشد اقتصادی کشور به طور مستقیم اثرگذار است. به‌طوری‌که برای کشورهای در حال توسعه مانند ایران که با معضلاتی چون نرخ بیکاری بالا، محدودیت منابع ارزی و اقتصاد تک‌محصولی مواجه‌اند، می‌تواند از اهمیت بالایی بهره‌مند باشد (3) از آنجایی که ایران در کسب درآمد ارزی خود به صدور نفت خام متکی است، لازم است برای حل مشکلات ناشی از وابستگی درآمد ارزی به صادرات نفت، مانند شرایط تحریم نفتی، سایر روش‌های کسب درآمد ارزی به‌خصوص روش‌های متکی به گردشگری را که کشور ایران در آن از مزیت‌های بالایی برخوردار است بررسی کند؛ بنابراین بهره‌مندی از ابزار گردشگری پزشکی و استفاده مؤثر از آن به‌عنوان یکی از راهکارهای جدید در راستای پیشرفت کشور امری ضروری است (4). به گردشگری پزشکی در ایران از سال 1382 برای نخستین بار از سمت وزارت بهداشت توجه شد. در سال 1383 و پس از ادغام سازمان میراث فرهنگی و سازمان ایران‌گردی و جهان‌گردی، گردشگری پزشکی به‌صورت مستقل در ایران ایجاد شد و از توجه بیشتری بهره‌مند گردید (5). در برنامه چهارم توسعه اقتصادی اجتماعی ایران که در سال 1383 تصویب شده است به ایجاد نقش مؤثر ایران در تبدیل شدن به قطب سلامت و پزشکی منطقه پرداخته شده است. هر گردشگر سلامت سه برابر یک گردشگر عادی ارز وارد کشور می‌کند، ضمن اینکه حضور گردشگران سلامت در کشور موجب ارتقای سطح کیفی خدمات سلامت کشور، ارتقای سطح امنیت و پویایی علمی می‌گردد (6). این پژوهش به بررسی و تحلیل وضیت مناطق مستعد خدمات گردشگری پزشکی بر اساس شاخص‌های گردشگری پزشکی پرداخته است. هدف از انجام این مطالعه، طراحی نقشه ی جامع گردشگری پزشکی است که علاوه بر معرفی ظرفیت‌های این حوزه در سطح ملی، در برنامه‌ریزی و تدوین سیاست‌های کلی گردشگری پزشکی می‌تواند مؤثر واقع شود.
روش بررسی
پژوهش حاضر از نظر هدف دارای رویکرد کاربردی- توسعه‌ای و روش بررسی آن توصیفی- تحلیلی است. پژوهش با هدف ارزیابی و تعیین اولویت‌های پهنه‌های مستعد گردشگری پزشکی ایران درنظر گرفته شده است. در این پژوهش به بررسی شاخص‌های درمان در دو بعد تقاضا و عرضه (جدول 2و1) در سطح کشور پرداخته می‌شود. جامعه آماری مورد مطالعه در این پژوهش 31 استان کشور و دانشگاه‌های علوم پزشکی مراکز استان می‌باشند. نمونه آماری مورد مطالعه تعداد کل گردشگران پزشکی در کل استان‌های کشور می‌باشد که از وزارت بهداشت کسب شده است. قلمرو زمانی این پژوهش مربوط به سال‌های 1400 و 1401 می‌باشد. شاخص‌ها بر اساس آخرین اطلاعات موجود ارائه گردیده است. با توجه به شاخص‌های مورد بررسی و با بهره‌گیری از ظرفیت‌ها، ارزیابی قابلیت ها، تلفیق و ترکیب،  مناطق مستعد تعیین شده‌اند. در جمع‌آوری داده‌ها از مستندات کتابخانه‌ای و اینترنتی استفاده گردید. این اسناد و مدارک مربوط به مراجع و منابع رسمی کشور که در رأس آن‌ها وزارت بهداشت و درمان و مرکز آمار ایران است قرار دارد. تعدادی از شاخص‌های پزشکی این پژوهش در سطح بین‌المللی به نام شاخص‌های سمت تقاضا و دیگر شاخص‌ها با نام شاخص‌های سمت عرضه به تفکیک دانشگاه‌های علوم پزشکی هر استان، مورد استفاده قرار گرفته است. تعداد کل معیارها و شاخص‌ها در این پژوهش 34 مورد در دو بعد عرضه و تقاضا جمع‌آوری گردیده است. 13 مورد آن در بعد تقاضا (جدول 1)، که عبارتند از میزان تقاضای بیماران داخلی، میزان تقاضای بیماران چشم، میزان تقاضای بیماران اورولوژی، میزان تقاضای بیماران کانسر، میزان تقاضای بیماران ارتوپدی، میزان تقاضای بیماران قلب و عروق، میزان تقاضای درمان‌های مرتبط با زیبایی، میزان تقاضای درمان‌های مرتبط با زنان و زایمان، میزان تقاضای درمان‌های مرتبط با جراحی عمومی، میزان تقاضای سایر بیماری‌ها، تعداد مراجعه کنندگان، تعداد بستری‌ها و تنوع ملیت است که اطلاعات در سطح بین‌المللی از وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و نیز در بعد عرضه 21 مورد شاخص (جدول 2) که عبارتند از تعداد دکترای تخصصی، تعداد پزشک فوق تخصص، تعداد پزشک متخصص، تعداد داروساز، تعداد دکترا علوم آزمایشگاهی، تعداد دندانپزشک، تعداد پزشک عمومی، تعداد کاردان/ کارشناس بیهوشی، تعداد کاردان/ کارشناس اتاق عمل، تعداد پرستار (کاردان)، تعداد پرستار حرفه‌ای، تعداد ماما، تعداد تخت مصوب، تعداد بیمارستان، تعداد آزمایشگاه، تعداد مراکز توانبخشی، تعداد مراکز پزشکی هسته‌ای، تعداد داروخانه‌ها، تعداد درمانگاه‌های تخصصی، تعداد درمانگاه‌های عمومی و تعداد پایگاه‌های اورژانس از داده‌های مرکز آمار ایران استخراج گردیده است. در این پژوهش با استفاده از روش چند مرحله‌ای ویکور، (جدول 3) شاخص ویکور استخراج گردید سپس با بهره‌گیری از نرم‌افزار GIS شاخص‌های مؤثر، پهنه‌بندی گردید و نیز با تجمیع تمامی نقشه‌ها و تکنیک روی هم‌گذاری تمامی نقشه‌ها، نقشه جامع گردشگری پزشکی طراحی و ترسیم شد. 
نتایج
در این مطالعه تمام داده‌های مرتبط با خدمات گردشگری پزشکی به تفکیک تمام استان های کشور و با استفاده از روش چند مرحله‌ای ویکور و ابزار GIS استخراج گردید. طبق این (جدول 3) هر چه وزن شاخص پایین‌تر باشد یعنی از وضعیت بهتری برخوردار است، بنابراین شهر مشهد دارای کمترین وزن در جدول شاخص ویکور می‌باشد. (نقشه 1) پراکندگی گردشگران پزشکی در بین 31 استان کشور را نشان می‌دهد. با استفاده از روش ویکور رتبه‌بندی استان‌های ایران در رابطه با تعداد گردشگران پزشکی متقاضی برای درمان‌های مختلف و نیز برخورداری از خدمات درمانی صورت گرفته است. نقاط روشن‌تر کمترین رتبه و نقاط تیره بالاترین رتبه را دارا می‌باشند. بر اساس این تکنیک، بهترین گزینه متعلق به کوچک‌ترین رتبه است. همان‌گونه که مشاهده می‌شود بهترین مقصد برای متقاضیان خدمات درمانی در سطح بین‌المللی، استان خراسان رضوی با شاخص ویکور برابر با 0/0086، استان تهران با رتبه 0/0192 به‌عنوان مقصد دوم، استان قم با رتبه 0/3473 در جایگاه سومین مقصد گردشگری پزشکی و در نهایت استان خراسان شمالی با رتبه 0/9997 مقصدی است که فاقد گردشگر پزشکی است.
 
جدول 1 :شاخص‌های سمت تقاضا بیانگر تعداد گرشگران پزشکی



جدول 2: شاخص‌های سمت عرضه بیانگر میزان امکانات و خدمات درمانی استان‌های کشور
   


نقشه 1: پراکندگی گردشگران پزشکی بر اساس شاخص ویکور





جدول 3: رتبه‌بندی مقاصد بر اساس شاخص ویکور


بحث
همان‌طور که مشاهده می‌شود استان خراسان رضوی و به عبارتی دیگر شهر مشهد به دلیل وجود مراکز درمانی و بیمارستان‌های بسیار پیشرفته و تخصصی مانند بیمارستان فوق‌تخصصی رضوی، که بخش‌های استریلیزاسیون مرکزی CSR، ام‌آر‌آی M‏RI، پزشکی هسته‌ای، آندوسکوپی، اورژانس، کلینیک‌های تخصصی (چک آپCheek up)، هولتر مونیتورینگ و نیز بالغ بر 20 مراکز درمانی دیگری که مجهز به مراکز پذیرش بیماران بین‌الملل هستند، در رتبه نخست قرار دارد. در کنار این موارد، باید به این نکته اشاره کرد که گردشگری مشهد با حرم مطهر حضرت امام رضا(ع) پیوند خورده است؛ به گونه‌ای که می‌توان زیارت را رکن آغازین گردشگری مشهد دانست که خود به منزله قوتی اساسی (در آنجا که بحث معجزه مطرح می‌شود) در خصوص درمان مطرح می‌شود (7). با توجه به مطالعات مطرح شده و نیز با درنظر گرفتن تازه و جدید بودن این نوع پژوهش در حوزه گردشگری پزشکی کشور، شاخص‌های مؤثر در تدوین نقشه تعیین و مشخص شدند. به‌طورکلی شاخص‌های مورد مطالعه عبارت بودند از میزان تقاضای بیماران داخلی، میزان تقاضای بیماران چشم، میزان تقاضای بیماران اورولوژی، میزان تقاضای بیماران کانسر، میزان تقاضای بیماران ارتوپدی، میزان تقاضای بیماران قلب و عروق، میزان تقاضای درمان‌های مرتبط با زیبایی، میزان تقاضای درمان‌های مرتبط با زنان و زایمان، میزان تقاضای درمان‌های مرتبط با جراحی عمومی، میزان تقاضای سایر بیماری‌ها، تعداد مراجعه‌کنندگان، تعداد بستری‌ها، تنوع ملیت، تعداد دکترای تخصصی، تعداد پزشک فوق‌تخصص، تعداد پزشک متخصص، تعداد داروساز، تعداد دکتذای علوم آزمایشگاهی، تعداد دندانپزشک، تعداد پزشک عمومی، تعداد کاردان/ کارشناس بیهوشی، تعداد کاردان/ کارشناس اتاق عمل، تعداد پرستار (کاردان)، تعداد پرستار حرفه‌ای، تعداد ماما، تعداد تخت مصوب، تعداد بیمارستان، تعداد آزمایشگاه، تعداد مراکز توانبخشی، تعداد مراکز پزشکی هسته‌ای، تعداد داروخانه‌ها، تعداد درمانگاه‌های تخصصی، تعداد درمانگاه‌های عمومی و تعداد پایگاه‌های اورژانس. در بخش تجزیه و تحلیل داده‌ها، از روش ویکور و نیز نرم‌افزار GIS بهره گرفته شده است. به منظور ارزیابی و رتبه‌بندی مقاصد گردشگری پزشکی ایران، تمامی شاخص‌های مؤثر در پژوهش به تفکیک در کل استان‌ها مورد بررسی قرار گرفته است. همان‌طور که در (نقشه 1) مشاهده می‌شود، استان‌های مطلوب برای جذب گردشگران پزشکی با رنگ صورتی روشن مشخص گردیده است. هرچه میزان جذب کاهش گردشگران پیدا می‌کند رنگ استان‌ها به صورتی تیره متمایل می‌شود. بهترین مقصد برای متقاضیان خدمات درمانی در سطح بین‌المللی، استان خراسان رضوی با شاخص ویکور برابر با 0/0086، استان تهران با رتبه 0/0192 به‌عنوان مقصد دوم، استان قم با رتبه 0/3473 در جایگاه سومین مقصد گردشگری پزشکی و در نهایت استان خراسان شمالی با رتبه 0/9997 مقصدی است که فاقد گردشگر پزشکی است. استان تهران با شاخص ویکور برابر با 0/0192 در جایگاه دومین مقصد برای گردشگران پزشکی قرار دارد. شهر تهران، پایتخت ایران به دلایل بسیاری به‌عنوان مقصد محبوب گردشگران برگزیده می‌شود. در تهران، بیشتر شرایط برای گردشگران سلامت مناسب است. قیمت جراحی‌ها و درمان‌های پزشکی در تهران در مقایسه با بسیاری از کشورهای دیگر پایین و ارزان است. علاوه بر این، بیشتر پزشکان و جراحان در بیمارستان‌ها و کلینیک‌های مشهور تهران، دارای تحصیلات عالی هستند و دانش زیادی در مورد پزشکی و هم‌چنین زبان انگلیسی دارند. استان قم با شاخص ویکور برابر با 0/3473 به‌عنوان سومین مقصد منتخب گردشگران پزشکی محسوب می‌شود. مجاورت و نزدیکی آن به پایتخت و وجود بارگاه مقدس حضرت معصومه (س) نیز به جذب گردشگران به این استان کمک می کند. استان فارس به مرکزیت شهر شیراز با شاخص ویکور برابر با 0/6094 در رتبه ی چهارم قرار دارد. شیراز با ظرفیت های عظیم پزشکی یکی از بازارهای هدف ایران در گردشگری پزشکی محسوب می‌شود. این شهر با برخورداری از ده‌ها بیمارستان مجهز تخصصی و فوق‌تخصصی دانشگاهی، خیریه و خصوصی، طیف وسیعی از خدمات پزشکی را توسط پزشکان با تجربه و حاذق ارائه می‌نماید. از جمله مهم‌ترین مراکز درمانی شیراز می توان بیمارستان‌های نمازی و بوعلی شیراز را نام برد. گردشگری سلامت در شیراز به دلایلی همچون کیفیت بالای خدمات درمانی، قیمت ارزان آن و نیز دسترسی مناسب آن به کشورهای حوزه خلیج فارس دارای پتانسیل بسیار بالایی در عرصه جهانی است. شهر تاریخی یزد با شاخص ویکور برابر با  0/8865 در رتبه دوازدهم قرار دارد. این در حالیست که یکی از مقاصد جذاب در حوزه ناباروری برای بیماران داخلی و خارجی محسوب می‌شود. شهر یزد جدا از جاذبه‌ها و تنوع آب و هوایی خود، شهری مناسب برای گردشگران در حوزه درمانی به‌شمار می‌رود. بسیاری، گردشگری درمانی یزد را با مرکز ناباروری یزد می‌شناسند زیرا اولین مرکز ناباروری در ایران و خاورمیانه است و بیمارانی از کشورهای دیگر هم به این مرکز برای درمان سفر می‌کنند. مرکز تحقیقات ناباروری دانشگاه علوم پزشکی شهید صدوقی اولین مرکز ناباروری در ایران به‌حساب می آید که به دلیل قیمت ارزان و برخورداری از فناوری روز دنیا، مخاطبان خاصی را ازکشورهای منطقه جذب کرده است و با وجود تعداد بالای مراکز ناباروری در ایران، این مرکز به‌عنوان مرکز مادر شناخته شده است. عمده گردشگران این مرکز از کشورهای کویت، عراق، امارات متحده عربی، آذربایجان، پاکستان و افغانستان می‌باشند. این مرکز از سوی وزارت بهداشت به‌عنوان قطب علمی درمان ناباروری شناخته شده است و به‌عنوان ارزان ترین مرکز ارائه خدمات علمی ناباروری در خاورمیانه محسوب می‌شود. البته در این میان، جراحی قلب علاقه‌مندان خاص خود را در استان یزد دارد. در یافته‌های مربوط به انواع ملیت ها در می‌یابیم که کشور عراق پس از افغانستان بیشترین میزان گردشگری پزشکی در میان نمونه‌های این پژوهش دارد. این نتیجه حاصل از تشابهات فرهنگی بین دو کشور و دسترسی آسان عراقی‌ها به ایران باشد؛ بنابراین ارائه برنامه منظم و مدون برای شناخت گردشگران این کشور و لزوم برنامه‌ریزی برای فراهم ساختن خواسته‌هایشان، می‌تواند موجب رونق بیشتر و افزایش نرخ گردشگران ورودی این کشور شود. احداث مراکز درمانی مجهز می تواند موجب ارتقا و پیشرفت این استان در سطح ملی و بین المللی گردد. در سال‌های اخیر به دلایل بسیاری همچون محدودیت روابط دیپماتیک با برخی از کشورهای همسایه، پیشرفت گسترده مقاصد درمانی مانند ترکیه و امارات، عمده ی بازارهای هدف کشورمان مختص به بیمارانی از کشورهای افغانستان و عراق است. البته در برخی از مقاصد مانند شیراز کشور عمان از بازارهای اصلی برای دریافت خدمات درمانی محسوب می‌شود.
نتیجه‌گیری
رقابت جهانی در صنعت گردشگری پزشکی به سرعت در حال رشد است. در گذشته افراد ثروتمند برای دریافت خدمات پزشکی به کشورهای توسعه یافته مسافرت می‌کردند در حالی‌که امروزه افراد با تمکن مالی کمتر برای دریافت خدمات بهداشتی با کیفیت و ارزان‌تر، از کشورهای توسعه یافته به کشورهای در حال توسعه مسافرت می‌نمایند. اگرچه برآورد حجم مالی این صنعت در سراسر جهان در منابع مختلف، متفاوت است؛ اما تمام برآوردها حاکی از رشد سریع بازار گردشگری پزشکی است. ضرورت این پزوهش، شناخت قطب‌های پزشکی کشور و رتبه‌بندی مقاصد درمانی بر اساس میزان جذب گردشگران پزشکی، امکانات و پتانسیل‌های هر استان است. کشور ایران از مزیت‌های متعددی مانند زمان انتظار کوتاه، کیفیت برتر خدمات و مراقبت‌ها، تیم‌های تخصصی متبحر و نیز از پیشرفته‌ترین تکنولوژی و فناوری‌های روز دنیا برخوردار است. به‌دنبال پتانسیل‌ها و مزیت‌های مطرح شده در حوزه پزشکی، فرصت‌های بسیاری پیش روی گردشگری پزشکی ایران قرار دارد که لزوم بر اولویت‌دهی به این حوزه را مطرح می‌کند. در چند سال اخیر شهر مشهد ظرفیت‌های خوبی برای جذب گردشگران سلامت داخلی و خارجی فراهم کرده است. در کنار بارگاه منور حضرت امام رضا (ع) در مشهد، مراکز درمانی مجهزی هم وجود دارند که حتی در هزینه‌های درمانی به‌صورت رقابتی فعالیت می‌کنند. مشهد با وجود داشتن پزشکان باتجربه و مراکز پزشکی همراه با استانداردهای بین‌المللی به یکی از قطب‌های مهم توریسم درمانی در ایران و منطقه تبدیل شده است. بخشی از خدمات گردشگری سلامت در مشهد به بیمارستان‌هایی تعلق دارد که خدمات درمانی کاملی را به گردشگران سلامت ارائه می‌دهند و امکانات خوبی را برای آن‌ها فراهم می‌کنند. با وجود پتانسیل‌های زیادی که در گردشگری پزشکی ایران وجود دارد، وجود برخی نقایص سبب شده این بخش از گردشگری در کشور ما به جایگاه واقعی خود دست نیابد. برای تبدیل شدن ایران به یکی از قطب‌های گردشگری سلامت در منطقه هنوز مشکلات زیادی وجود دارد؛ در حقیقت نظام‌مند نبودن جذب گردشگری پزشکی، مشکلات مربوط به صدور ویزای پزشکی، کمبود تجهیزات مدرن پزشکی در برخی از بیمارستان های کشور (به منظور باقی ماندن در فهرست کشورهای تراز اول در حوزه توریسم سلامت، ضروری است تا فناوری‌های مورد استفاده در حوزه سلامت، مطابق با فناوری‌های روز دنیا باشد و صنعت درمانی کشور از بالاترین استانداردهای کیفی برخوردار باشد)، عدم امکان جابجایی پول از طریق کارت‌های اعتباری و حمل پول به‌صورت دستی به داخل کشور و نگهداری آن در طول سفر درمانی از سوی بیمار و همراهان وی، فقدان پوشش بیمه‌های بین‌المللی در کشور، برخوردار نبودن اکثر بیمارستان‌ها و مراکز درمانی کشور از گواهینامه‌های بین‌المللی، ضعف زیر ساخت‌های حمل ‌و نقل به‌ویژه حمل و نقل هوایی کشور، ضعف برنامه های بازاریابی و اطلاع رسانی، ضعف نظام جذب و توزیع گردشگران درمانی‌، ضعف در خدمات اقامتی و پذیرایی در حدِّ استاندارد جهانی مطابق با نیازهای بیماران بین‌المللی، ضعف در سایت‌های اینترنتی تسهیل‌گر، عدم حمایت دولت از شرکت‌های تسهیل‌گر گردشگری پزشکی، وجود راهنمایان گردشگری پزشکی غیرقانونی و همکاری بیمارستان‌ها با آ‌ن‌ها، اسکان بیماران خارجی در اماکن غیر قانونی، پذیرش بیماران خارجی بدون ویزای پزشکی و تنها دارای ویزای توریستی توسط مراکز درمانی. در حالی‌که گردشگری درمانی در بسیاری از کشورها نقش مهمی در ارز آوری دارد و هر ساله 40 تا 50 میلیارد دلار درآمد ارزی از طریق گردشگری درمانی عاید کشورهای اروپایی و آمریکایی می‌شود، در ایران این صنعت جایگاه خود را باز نیافته و گام‌های نخست خود را طی می‌کند.
سپاس‌گزاری
این مقاله حاصل پایان‌نامه کارشناسی ارشد است. از اسانید گرانقدر جناب آقای دکتر میره ای و جناب آقای دکتر شفیعی و نیز کارشناسان محترم اداره ی گردشگری سلامت وزارت بهداشت، جناب آقای دکتر ترجمان و سرکارخانم دانایی تشکر و قدردانی می نمایم.
حامی مالی: ندارد.
تعارض در منافع: وجود ندارد.
ملاحظات اخلاقی
پروپوزال این تحقیق توسط دانشگاه تهران ایید شده است (کد اخلاقIR.UT.PSYEDU.REC.1401.075)
مشارکت نویسندگان
اساتید گرامی آقای دکتر میره‌ای و آقای دکتر میثم شفیعی در ارائه ایده و نیز در طراحی مطالعه، تمامی نویسندگان در جمع‌آوری داده‌ها ، معصومه محمدزاده، جناب آقای دکتر میره ای و نیز جناب آقای دکتر میثم شفیعی در تجزیه و تحلیل داده‌ها مشارکت داشته و همه نویسندگان در تدوین، ویرایش اولیه و نهایی مقاله و پاسخگویی به سوالات مرتبط با مقاله سهیم هستند.
 

References:
 
1-    Basouli M, Derakhsh S, Asadi M M. Cultural Indicators of Medical Tourists Attraction: Interpretive. [Persian] -Structural Modeling. Iran J Cult Health Promot 2021; 5 (1) :72-82
2-    Perkumiene D, Vienažindien M, Švagždien B. Cooperation Perspectives in Sustainable Medical Tourism: The Case of Lithuania. Sustainability 2019; 11: 3584. 
3-    Nouri A, Sam F, Ameri M, Karimzadeh A. Health Tourism Guide. Tehran: Mahkame; 2020; 162-63.  [Persion]
4-    Motaghi S, Makhmali H, Talei S, Sadeghi F. Analysis of Indicators Affecting the Attraction of Iranian Tourism from Selected Countries in Asia. Journal of Tourism Planning and Development 2023; 12(44): 57-77. [Persian]
5-    Panahi H, Azizi M. Assessing the Capability of Tabriz Hospitals in Developing Health Tourism. Health and Hygiene 2018; 9(1): 100-14. [Persian]
6-    Hosseininejad SR, Daryabari SJ. Investigating the Role of Tourism in Sustainable Regional Development.Case Study: Health Tourism in Ardabil Province 2016; 23(6): 55-63. [Persian]
7-    Khalil Far SO, Voldkhani A, Nejati Zaranghi B, Ebrahimi M. Therapeutic Tourism Hub of the Middle East and South Asia Region. In: The First National Conference on the Development of the Coasts of Makran and the Maritime Authority of the Islamic Republic of Iran, Kanarak; 2012. [Persian]
8-    Maleki S, Tawanger M. Examining and Analyzing the Challenges of Health Tourism in Mashhad from the Perspective of Foreign Patients. Journal of Geography and Urban Development 2014; 2(3): 153-65. [Persion]