ماهنامه علمی پ‍ژوهشی

مقدمه
مسمومیت‌ها از جمله علل مهم مراجعه به مراکز درمانی و اورژانس‌ها هستند و به‌عنوان یک مشکل بهداشتی جدی، بار قابل‌توجهی بر سیستم‌های سلامت تحمیل می‌کنند. (1). مسمومیت شایع‌ترین دلیل بستری و مسمومیت دارویی دومین دلیل مرگ در بیماران بستری شده در ایران است (2). اکثر موارد مسمومیت به‌صورت عمدی است که عمدتاً در محدوده سنی 21 تا 30 سال اتفاق می‌افتد و مرگ ناشی از آن 8 در هزار بیمار در بخش‌های بستری عمومی و 109 در هر هزار بیمار در بخش مراقبت‌های ویژه است (3). در چند دهه اخیر به علت پیشرفت‌های فوق‌العاده در زمینه‌های کشاورزی، فارماکولوژی و فناوری صنعتی تغییرات قابل‌توجهی در الگوی مسمومیت ایجاد شده است. در کشورهای توسعه‌یافته، مواد شیمیایی خانگی و داروهای تجویزی شایع‌ترین عامل مسمومیت هستند، در حالی‌که در کشورهای در حال توسعه، مواد شیمیایی کشاورزی از جمله آفت‌کش‌ها نقش بیشتری در ایجاد مسمومیت دارند (4،5). سازمان جهانی بهداشت مرگ و میر ناشی از مسمومیت ها را سالیانه یک میلیون نفر اعلام نموده و این در حالی است که میزان مرگ و میر ناشی از سموم آفت کش سالیانه دویست هزار نفر برآورد می شود (6). وﺟﻮد ﺗﻔﺎوت ﻓﺮهنگی و ﺑﺎﻓﺖ ﻣﻨﻄﻘﻪ‌ای در ﻛﺸﻮر و ﺗﺄﺛﻴﺮﭘﺬﻳﺮی ﻣﺴﻤﻮﻣﻴﺖها از ﻋﻮاﻣﻞ محیطی و ﻧﻴﺰ ﺑﻪ دﻟﻴﻞ ﻓﺮاوانی و در دﺳﺘﺮس ﺑﻮدن داروها و ﻣﻮاد ﺷﻴﻤﻴﺎیی سمی و هم‌چنین ﺳﻮءﻣﺼﺮف و ﻳﺎ اﻋﺘﻴﺎد ﺑﻪ ﻣﻮاد ﻣﺨﺪر در ﺷﻬﺮهای ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻛﺸﻮر ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ بروز مسمومیت فراوان شده است (7). استان یزد، به دلیل ویژگی‌های جغرافیایی، فرهنگی و اجتماعی خاص، ممکن است الگوهای متفاوتی از مسمومیت‌ها را تجربه کند. بیمارستان شهید بهشتی تفت، به‌عنوان یکی از مراکز درمانی مهم در این استان، پذیرای تعداد قابل‌توجهی از بیماران با شکایت مسمومیت است. بررسی اپیدمیولوژیک مسمومیت‌های ارجاع شده به این بیمارستان می‌تواند به شناسایی عوامل خطر، الگوهای بروز و ویژگی‌های جمعیت‌شناختی بیماران کمک کند. این اطلاعات برای طراحی برنامه‌های پیشگیرانه و بهبود مدیریت درمانی مسمومیت‌ها ضروری است. بنابراین این مطالعه با هدف بررسی اپیدمیولوژیک انواع مسمومیت‌های ارجاع شده به بیمارستان شهید بهشتی تفت در سال 1398 انجام شده است. 
روش بررسی
ﺍﻳﻦ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﺍﺯ ﻧﻮﻉ مقطعی توصیفی بود که به صورت سرشماری ﺩر سال 1398 انجام شد، در نهایت 609 ﺑﻴﻤﺎﺭ با شکایت ﻣﺴﻤﻮﻣﻴﺖ شناسایی شدند. ﻧﻤﻮﻧﻪ‌ها ﺍﺯ ﻃﺮﻳﻖ ﺑﺮﺭسی ﭘﺮﻭﻧﺪﻩ‌های موجود در سامانه مرکز پایش مراقبت‌های پزشکی (MCMC) سازمان اورژانس یزد که به‌طور کامل داده‌های مرتبط با این مطالعه را دارا بودند، ﺟﻤﻊ‌ﺁﻭﺭی ﺷﺪ. چنانچه لازم باشد یک بیمار به دلایل مختلف به بیمارستان دیگری منتقل و بستری شود از این سامانه استفاده می شود. که در این سامانه اطلاعات درخواست اعزام بیمار توسط بیمارستان‌ها ثبت و کارشناسان مستقر در مرکز MCMC درخواست‌های ثبت شده را مشاهده و اقدام به اخذ پذیرش برای بیمار می‌نمایند. متغیرهای بررسی‌شده شامل اطلاعات جمعیت‌شناختی (سن، جنس و محل سکونت، نوع بیمه، شغل، فصل سال) و اطلاعات مربوط به مسمومیت شامل نوع مسمومیت، نوع ماده مصرفی، علت مواجهه، مرکز درمانی مبدا، بخش بستری مرکز درمانی مقصد، تعداد روزهای بستری و نتیجه نهایی به‌کار رفته بود که استخراج و در چک‌لیست وارد و ثبت شد.
تجزیه و تحلیل آماری
داده‌ها وارد نرم‌افزار SPSS version 16  شد و میانگین و انحراف‌معیار متغیرهای کمی و فراوانی و درصد فراوانی متغیرهای کیفی محاسبه شد. برای تحلیل متغیرهای کیفی از آزمون کای دو استفاده شد P<0/05 . سطح معنی‌داری در نظرگرفته شد.
نتایج
با توجه به یافته‌های حاصل از این مطالعه از مجموع 609 بیمار، بیشترین میزان مسمومیت عمدی در گروه سنی جوان (30-19) می‌باشد. در این مطالعه بیشتر افراد مسموم (4/50%) را زنان تشکیل داده‌اند. مطابق با (جدول‌1) توزیع فراوانی افراد بر حسب تحصیلات، بیشترین فراوانی (40%) افراد با تحصیلات دیپلم را شامل می‌شود. با توجه به یافته‌های پژوهش، در افراد بی‌سواد مسمومیت غیرعمدی بیشتر (5/61%) و در افراد با تحصیلات بالاتر مسمومیت عمدی بیشتر (83%) مشاهده شده است و بر اساس آزمون دقیق فیشر، ارتباط معناداری بین تحصیلات و عمدی یا غیرعمدی بودن مسمومیت وجود دارد (P<0.001). هم‌چنین بر اساس آزمون کای اسکور، ارتباط معناداری بین تحصیلات و اقدام به خودکشی وجود دارد (P<0.001‌). هرچه تحصیلات بالاتر، درصد اقدام به خودکشی بیشتر، درصد اقدام به خودکشی در افراد با تحصیلات بی سواد30% و در افراد با تحصیلات لیسانس و بالاتر 66% مشاهده شده است. در بررسی شغل افراد جامعه آماری و با عنایت به (جدول 1) مشخص گردید 3/22% افراد دارای شغل آزاد، 5/%12 خانه‌دار و 15% دانش‌آموز بوده‌اند. با توجه به یافته ها، ارتباط معناداری بین شغل افراد و عمدی بودن یا نبودن مسمومیت و هم‌چنین قصد به انجام خودکشی وجود دارد (P<0.001). از نظر محل سکونت بیشترین افرادی که دچار مسمومیت شده بودند از یزد با 463 مورد (0/76 درصد) و سپس از شهرستان اردکان با 39 مسمومیت (4/6 درصد) بودند (جدول 2) علت این امر می‌تواند کمتر بودن نسبی جمعیت شهرستان‌ها به شهر باشد. با توجه به جدول 1، 302 نفر (6/49‌درصد) از افراد مورد مطالعه مرد و 307 نفر (4/50‌درصد) زن بودند. میانگین سنی افراد مورد مطالعه تقریباً برابر (64/14‌±) 49/27 سال به‌دست آمد و کمترین و بیشترین سن آن‌ها به ترتیب برابر 1 و 100 سال بود. 33 نفر (4/5 درصد) کودکان 0 تا 5 سال، 124 نفر (4/20 درصد) در گروه سنی 6 تا 18 سال، 243 نفر (9/39 درصد) گروه سنی 19 تا 30 سال، 183 نفر (0/30 درصد) 31 تا 59 سال، 21 نفر ( 4/3 درصد) 60 تا 74 سال و 5 نفر (8/0 درصد) بیشتر از 75 سال سن داشتند. 34 نفر (6/5 درصد) خردسال، 91 نفر (9/14 درصد) دانش‌آموز و 39 نفر (4/6 درصد) دانشجو بودند و بقیه از لحاظ شغلی بدین صورت بودند : 37 نفر (1/6 درصد) کارگر، 20 نفر (3/3 درصد) کارمند، 136 نفر (3/22 درصد) آزاد، 15 نفر (5/2‌درصد) بیکار، 76 نفر (5/12 درصد) خانه دار، 158 نفر (9/25 درصد) سایر و 3 نفر (5/0 درصد) زندانی هستند. از نظر نوع پوشش بیمه مطابق با (جدول1)، بیشترین فراوانی مربوط به بیمه تأمین اجتماعی با ۳۶۲ نفر (۴/۵۹%) بود و ۱۰۸ نفر (۷/۱۷%) فاقد هرگونه بیمه بودند. از لحاظ سطح تحصیلات، اکثر بیماران دارای تحصیلات دیپلم (۴۰/۹%) و سیکل (۳۰/۷%) بودند. همچنین ۳۴ نفر (۵/۶%) از بیماران را خردسالان تشکیل می‌دادند.
بر اساس (جدول 2)، بیشترین افرادی‌که دچار مسمومیت شده بودند از یزد با 463 مورد (0/76 درصد) و سپس از شهرستان اردکان با 39 مسمومیت (4/6 درصد) بودند. بیشترین اعزام افرادی که دچار مسمومیت شده بودند به ترتیب به بیمارستان های شهید رهنمون و شهید صدوقی هر کدام با 131 مورد (5/21 درصد) و 118 مورد (4/19 درصد) صورت گرفته بود (جدول 3). بخش بستری برای 574 نفر ( 3/94‌درصد) اورژانس، 18 نفر (0/3 درصد) بخش داخلی و 17 نفر (8/2 درصد) بخش ویژه بود. نوع مسمومیت برای 422 نفر (3/69 درصد) عمدی و برای 187 نفر (7/30 درصد) غیر عمد گزارش شده بود. 286 نفر( 0/47 درصد) اقدام به خودکشی کرده بودند و 323 نفر (0/53 درصد) قصد خودکشی داشتند. از لحاظ نوع ماده مسمومیت استفاده شده : 33 مورد (4/5 درصد) از الکل، 120 نفر (7/19 درصد) از دارو اعصاب و روان ، 33 مورد (4/5 درصد) سموم‌، 73 نفر (‌0/12‌درصد) ماده مخدر‌، 84 نفر (8/13 درصد ) متادون، 225 نفر (9/36 درصد) سایر داروها استفاده کرده بودند و 12 نفر (0/2 درصد) سایر موارد بودند (جدول 4). مطابق با (جدول 5)، 69 نفر (3/11 درصد) به اورژانس، 424 نفر (6/69 درصد) به بخش داخلی و 116 نفر (0/19 درصد) به بخش ویژه اعزام شدند. میانگین تعداد روزهای بستری ( با احتساب افرادی که بستری نشدند) تقریبا برابر (49/1 ± 97/1) روز ( تقریبا 2 روز) به‌دست آمد و کمترین و بیشترین تعداد روزهای بستری افراد به ترتیب برابر 0 و 5 روز بود. میانگین تعداد روزهای بستری ( بدون احتساب افرادی که بستری نشدند) تقریبا برابر (33/1 ± 34/2) روز به‌دست آمد و کمترین و بیشترین تعداد روزهای بستری افراد به ترتیب برابر 1 و 5 روز بود. جدول فوق، جدول توزیع فراوانی تعداد روز بستری با در نظر گرفتن افرادی که اصلا بستری نشدند : 97 نفر (9/15 درصد) اصلا بستری نشدند، 176 نفر (9/28 درصد) یک روز ، 152 نفر (0/25 درصد) دو روز، 72 نفر (8/11 درصد) سه روز ، 58 نفر (5/9 درصد) 4 روز و 54 نفر (9/8‌درصد) تعداد روزهای بستری بیشتر از 5 روز داشتند. از لحاظ پیگیری‌: 3 نفر (5/0 درصد) اعزام، 495 نفر (‌3/81‌درصد) ترخیص، 102 نفر (7/16 درصد) ترخیص با رضایت شخصی، 1 نفر (2/0 درصد) فرار ، 5 نفر ( 8/0 درصد) فوت و 3 نفر (‌5/0‌درصد) به بخش روانپزشکی انتقال یافتند. بر اساس (جدول 6)، بیشترین مسمومیت در فصل بهار با 214 مورد (1/35 درصد) و کمترین آن برای فصل تابستان با 100 مورد (4/16 درصد) بوده است.
 

جدول 1: توزیع فراوانی متغیرهای دموگرافیک (جنسیت، گروه سنی، نوع بیمه، تحصیلات، شغل) در بیماران مسمومیت ارجاعی به بیمارستان شهید بهشتی تفت در سال ۱۳۹۸





جدول 2: توزیع فراوانی بیماران مسمومیت ارجاعی به بیمارستان شهید بهشتی تفت در سال ۱۳۹۸ از نظر محل جغرافیایی





جدول 3: توزیع فراوانی بیماران مسمومیت ارجاعی به بیمارستان شهید بهشتی تفت در سال ۱۳۹۸ برحسب مرکز درمانی مبدأ و بخش بستری



جدول 4: توزیع فراوانی متغیرهای مورد بررسی بیمار (نوع مسمومیت، نوع ماده مصرفی، علت مواجهه) در بیماران مسمومیت ارجاعی به بیمارستان شهید بهشتی تفت در سال ۱۳۹۸




جدول 5: توزیع فراوانی متغیرهای مورد بررسی بیمار در مرکز درمانی مقصد (بخش بستری مرکز درمانی مقصد، تعداد روزهای بستری، نتیجه نهایی )



جدول 6: توزیع فراوانی بیماران مسمومیت ارجاعی به بیمارستان شهید بهشتی تفت در سال ۱۳۹۸ بر اساس نوع فصل



جدول 7: میانگین و دامنه تغییرات علائم حیاتی بیماران مسمومیت ارجاعی به بیمارستان شهید بهشتی تفت در سال ۱۳۹۸  در بدو پذیرش


 
سطح هوشیاری برای 15 نفر (5/2 درصد) در حالت کما، 24 نفر (9/3 درصد) متوسط و 570 نفر (6/93 درصد) هوشیار بودند. 318 نفر (2/52 درصد) دارای فشارخون سیستولیک نرمال، 213 نفر (0/35 درصد) پیش فشارخون، 63 نفر (3/10 درصد) فشارخون مرحله یک، 12 نفر (0/2‌درصد) فشارخون مرحله دو 3 نفر (5/0 درصد) فشارخون اورژانسی داشتند. 358 نفر (8/58 درصد) دارای فشارخون دیاستولیک نرمال، 181 نفر (7/29 درصد) پیش فشارخون، 48 نفر (9/7 درصد) فشارخون مرحله یک، 13 نفر (1/2‌درصد) فشارخون مرحله دو 9 نفر (5/1 درصد) فشارخون اورژانسی داشتند.
با توجه به اطلاعات موجود در جدول زیر که بررسی سن به تفکیک جنسیت می باشد :
•    میانگین سن مردان و زنانی که دچار مسمومیت شده بودند به ترتیب برابر (35/15 ± 94/28) سال و (79/13 ± 07/26) سال بدست آمد.
•    مینیمم و ماکزیمم سن مردان برابر 1 و 100 سال بود و هم‌چنین مینیمم و ماکزیمم سن زنان برابر 1 و 85 سال بود. میانه سن مردان و زنان به ترتیب برابر 5/26 و 23 سال بود.
بر اساس نتیجه آزمون ناپارامتری من - ویتنی تفاوت معناداری بین میانگین سن مردان و زنان مورد مطالعه وجود دارد (P = 0.003).
(چون متغیر سن مردان و زنان دارای توزیع نرمال نبود لذا برای بررسی تفاوت بین میانگین سن آن‌ها از ازمون من-ویتنی استفاده شد.)
بحث
در مطالعه حاضر از مجموع 609 بیمار با شکایت مسمومیت بیشترین میزان مسمومیت عمدی در گروه سنی جوان (30-19) می‌باشدکه با نتایج مطالعات نصیری و همکاران که فراوانی مسمومیت‌ها بیشتر در محدوده 26 تا 35 سال بوده است هم‌خوانی دارد (8).  احتمال می‌رود علت بالاتر بودن مسمومیت‌ها در این محدوده سنی، استرس ناشی از سبک زندگی مدرن و به دنبال آن درگیری های خانوادگی، تورم اقتصادی، نرخ بالای بیکاری باشد. در مطالعه حاضر بیشتر افراد مسموم (4/50%) را زنان تشکیل داده‌اند که با مطالعه ی Lee در چین همخوانی دارد (9). در حالی‌که در مطالعه وکیلی و همکاران در شهر یزد در سال 1394 بیشتر افراد مسموم (5/%58) را مردان تشکیل دادند. بروز این اختلاف ممکن است به این دلیل باشد که مسمومیت عمدی در خانم‌ها و مسمومیت غیرعمدی در آقایان بیشتر است (10). در این مطالعه نوع مسمومیت برای 422 نفر (3/69 درصد) عمدی و برای 187 نفر (7/30 درصد) غیرعمد گزارش شده بود. در مطالعه نصیری و همکاران نیز 9/34% عمدی و 7% غیرعمدی بودند (8). در مطالعه کاظمی‌فر و همکاران بیشترین نوع مسمومیت‌ها عمدی و یا به عبارتی دیگر به منظور خودکشی بوده است (9/78%) (11). در این میان رحمانی و همکاران موارد مسمومیت عمدی را 78% گزارش کردند که علت آن را مشکلات روحی و روانی ذکر کردند با توجه به بالا بودن این آمار در جامعه جا دارد که در زمینه روانپزشکی برنامه‌هایی تدوین گردد (12). در مطالعه حاضر بیشترین فراوانی مسمومیت در فصل بهار با 214 مورد (1/35 درصد) و کمترین آن برای فصل تابستان با 100 مورد (4/16 درصد) بوده است. هم‌چنین در مطالعه شکرزاده و همکاران فراوانی مسمومیت‌ها در فصل تابستان و بهار بیشتر بوده است (13). گرینبرگ و همکاران روندهای فصلی در گزارش‌های مسمومیت ذکر کرده‌اند (14). در مطالعه انجام‌شده توسط مهرپور و همکاران، 2/50% از مسمومیت‌ها در فصل بهار و تابستان  اتفاق افتاده است (15). از نظر تحصیلات، بیشترین فراوانی (40%) افراد با تحصیلات دیپلم را شامل می‌شود. در مطالعه شکرزاده و همکاران نیز 8/19 درصد از موارد بـی‌سـواد و 5/61 درصــد زیــردپــیلم و 6/15 درصــد دیــپلم و 1/3 درصد لیـسانس و بـالاتر بودنـد و بـا آزمـون مربـع کـای تفـاوت آمـاری معنـادار داشـت (001/0=(P (16). بر اساس یافته‌ها، بالاترین میزان مرگ‌ومیر مربوط به افراد با تحصیلات زیر دیپلم و دیپلم بود. به عبارت دیگر، مرگ‌ومیر در افراد با تحصیلات کمتر بیشتر مشاهده شد که این امر بر نقش آگاهی‌بخشی در کاهش تمایل به مصرف مواد مخدر تأکید دارد (17). در مطالعه حاضر فراوانی داروهای اعصاب روان 20%، مواد مخدر و متادون 26% و بیشترین فراوانی مربوط به سایر داروها می‌باشد. در مطالعه نصیری و همکاران در بین مسمومیت‌های دارویی، ترامادول (9/26 درصد) شایع‌ترین دارویی است که منجر به مسمومیت شده است. در بین مسمومیت‌های غیر‌دارویی شایع‌ترین عامل ایجاد‌کننده مسمومیت مواد مخدر (6/22 درصد) بود. در این تحقیق مسمومیت با تریاک، هرویین و متادون به‌عنوان مسمومیت با مواد مخدر در نظر گرفته شده است. بقیه به ترتیب شامل الکل (1/13 درصد)، مواد شیمیایی (3/2 درصد)، سم سیانور (2 درصد)، گزیدگی‌ها (1/3 درصد)، مواد غذایی، گیاهان سمی، منوکسید‌کربن و انواع مختلف سموم بوده است (8). در مطالعه ما بر اساس ازمون دقیق فیشر، ارتباط معنی‌داری بین نوع ماده مسمومیت و نتیجه نهایی بیمار(ترخیص پس از بهبودی – ترخیص با رضایت شخصی – فوت) وجود ندارد (P = 0.645). با توجه به جداول سطح هوشیاری – فشارخون سیستولیک – فشار خون دیاستولیک افراد مسموم بیشتر در حد نرمال گزارش شده است. از جامعه آماری این مطالعه سطح هوشیاری 5/2% از افراد در حد کما (کمتر یا مساوی8) – فشارخون سیستولیک 10% از افراد در حد فشارخون مرحله یک (159-140) – فشار خون دیاستولیک 9/7% از افراد در حد فشارخون مرحله یک (91-90) گزارش شده است. مرگ ناشی از مسمومیت در مطالعه حاضر کمتر از 1% و میزان ترخیص پس از بهبودی 81% گزارش شده است (18). مطابق با بررسی انجام شده تعیین ارتباط بین متغیر نوع ماده مسمومیت با نتیجه بیمار و بر اساس آزمون دقیق فیشر، ارتباط معناداری بین این دو متغیر وجود نداشت (P = 0.645). در این مطالعه 22% از افرادی‌که به‌وسیله ماده مخدر دچار مسمومیت شده بودند بدون بهبودی و با رضایت شخصی از بیمارستان مرخص شده‌اند. در مطالعه کاظمی‌فر و همکاران ۳۹۰ مورد (۵۱%) با بهبودی از بیمارستان ترخیص شدند و ۳۶۸ بیمار (۴۸%) با رضایت شخصی ترخیص شدند. نرخ مرگ‌ومیر ۱% (۸ مورد) بود (11). نرخ مرگ‌و میر در مطالعه احمدی و همکاران (19) و مطالعه مهرپور و همکاران (15) به ترتیب 3/1% و 5/19% بود. نرخ مرگ‌ومیر در مطالعات مختلف متفاوت است و ممکن است به جمعیت مورد مطالعه، نوع داروی استفاده‌شده توسط بیماران، معرفی داروها و مواد شیمیایی جدید و مکان مطالعه بستگی داشته باشد (20). این پژوهش با محدودیت‌هایی شامل طراحی گذشته‌نگر و تک‌مرکزی، وابستگی به داده‌های پرونده با احتمال خطای یادآوری و ثبت ناقص و عدم پیگیری بیماران پس از ترخیص مواجه بود. انجام مطالعات آینده‌نگر و چندمرکزی برای رفع این محدودیت‌ها پیشنهاد می‌گردد. 
نتیجه‎گیری
در پایان می‌توان نتیجه‌گیری کرد که بیشتر مسمومیت‌ها در زنان (4/50%) و در گروه سنی 30-19 سال (9/39%) با تحصیلات دیپلم (41%) گزارش شده است هم‌چنین بیشترین ماده مورد استفاده داروها (66%) و میانگین تعداد روز بستری بیماران در بیمارستان تقریبا 3 روز می‌باشد و 3/81% از بیماران ترخیص پس از بهبودی داشته‌اند.
سپاس‌گزاری
این مطالعه ماحصل طرح تحقیقاتی مصوب دانشگاه علوم پزشکی شهید صدوقی (مرکز تحقیقات پیشگیری از حوادث و مقابله با بحران‌ها). در پایان از حمایت همه جانبه مسئولین سازمان اورژانس یزد که در تدوین مقاله ما را یاری نموده‌اند تشکر به عمل می‌آید.
حامی مالی: ندارد.
تعارض در منافع: وجود ندارد.
ملاحظات اخلاقی
پروپوزال این تحقیق توسط کمیته اخلاق دانشگاه علوم پزشکی شهید صدوقی یزد مورد تایید قرار گرفته است. (کد اخلاق IR.SSU.REC.1399.145).
مشارکت نویسندگان
سید محمدجواد میرجلیلی در ارائه ایده، سید محمدجواد میرجلیلی و فاطمه افضلی در طراحی مطالعه، سیدمحمدجواد میرجلیلی و مهلا صولت در جمع‌آوری داده‌ها، سید محمدجواد میرجلیلی، فاطمه افضلی و مهلا صولت در تجزیه و تحلیل داده‌ها مشارکت داشته و همه نویسندگان در تدوین، ویرایش اولیه و نهایی مقاله و پاسخگویی به سوالات مرتبط با مقاله سهیم هستند.
 
 

References:
 
1-    Hashemizadeh H, Siavoshi M, Payvar B, Hamedi A. Studying Pattern of Acute Poisoning in North-Eastern Iran. Med J Mashhhad Uni Med Sci 2021; 64(5): 3889-901.
2-    Nikfar S, Khatibi M, Abdollahi-Asl A, Abdollahi M. Cost and Utilization Study of Antidotes: An Iranian Experience. International Journal of Pharmacology 2011: 71.
3-    Mehrpour O, Zamani N, Brent J, Abdollahi M. A Tale of Two Systems: Poisoning Management in Iran and the United States. Daru 2013; 21(1): 1-6. 
4-    Jailkhani SM, Naik JD, Thakur MS, Langare SD, Pandey VO. Retrospective Analysis of Poisoning Cases Admitted in a Tertiary Care Hospital. International Journal of Recent Trends in Science and Technology. 2014; 10(2): 365-8. 
5-    Lynn E, Doyle A, Keane M, Bennett K, Cousins G. Drug Poisoning Deaths among Women: A Scoping Review. Journal of Studies on Alcohol and Drugs 2020; 81(5): 543-55. 
6-    Sawalha AF, Sweileh WM, Tufaha MT, Al-Jabi DY. Analysis of The Pattern of Acute Poisoning in Patients Admitted to a Governmental Hospital in Palestine. Basic Clin Pharmacol Toxicol 2010; 107(5): 914-8. 
7-    Vazirianzadeh B, Hossienzadeh M, Moravvej S, Vazirianzadeh M, Mosavi S. An Epidemiological Study on Scorpion Stings in Lordegan County, South-West of Iran. Archives of Razi Institute 2013; 68(1): 71-6. [Persian]
8-    Nasiri E, Talebi P, Mahmoudpour Q, Rezaei Orimi J. Epidemiology Study on Poisoning in Patients Received Pre-Hospital Emergency Services in Ghaemshahr, Iran. JGUMS 2021; 30(1): 28-39. [Persian]
9-    Lee HL, Lin HJ, Yeh ST, Chi CH, Guo HR. Presentations of Patients of Poisoningand Predictors of Poisoning-Related Fatality: Findings from a Hospital-Based Prospective Study. BMC Public Health 2008; 8: 7. 
10-    Vakili M, Shirani B, Mirzaei M. One-Year Epidemiology of Poisoned Patients Who Visited Hospitals in Yazd 2015. Journal of Isfahan Medical School 2017; 34(409): 1445-52. [Persian] 
11-    Kazemifar AM, Mirakbari SM, Yazdi Z, Bitazar B, Soleimani P. Clinicoepidemiologic Profile of Patients with Poisoning Presenting to a Tertiary Care Hospital; A One-Year Preliminary Descriptive Study. J prev epidemiol 2020; 5: e15. [Persian]
12-    Rahmani AH, Jafari M, Farnam M, Zafari J. Evaluation of Epidemiologic of Drug Poisoning in the Ahvaz Razi Hospital in the Years of 2004-2008. Iran J Forensic Med 2015; 21(1): 43-6. [Persian]
13-    Shekarzadeh M, Alizadeh A, Veisi, Farzaneh, Nasri Nasrabadi, Nafiseh. Investigating Deaths Caused by Aluminum Phosphide Poisoning and Comparing It with Other Cases of Death Caused by Poisonings Referred to Forensic Medicine in Mazandaran Province in Three Years (2018-2019). Journal of Isfahan Medical School 2014; 33(322): 114-24. [Persian] 
14-    Greenberg RS, Osterhout SK. Seasonal Trends in Reported Poisonings. Am J Public Health 1982; 72(4): 394-6. 
15-    Mehrpour O, Akbari A, Jahani F, Amirabadizadeh A, Allahyari E, Mansouri B, et al. Epidemiological and Clinical Profiles of Acute Poisoning in Patients Admitted to the Intensive Care Unit in Eastern Iran (2010 To 2017). BMC Emerg Med 2018; 18:30. [Persian]
16-    Shokrzadeh M, Yazdani Charati J, Pourhossein M, Amadeh juybary N. Epidemiological Study of Mortality Rate from Opioid Abuse in Referential Bodies to Mazandaran Department of Forensic Medicine. J Mazandaran Univ Med Sci 2014; 24 (115): 122-7. [Persian]
17-    Hejazi, A, Zare GHA, Zeyd AMB, Shakeri MT. Epidemiologic Study of Deaths That Related to Opiate Abuse in Center of Khorasan Legal Medicine from 20 March 2004 to 20 March 2006. Medical Journal of Mashhad University of Medical Sciences 2009; 52(2): 101-6. [Persian]
18-    McEvoy JW, McCarthy CP, Bruno RM, Brouwers S, Canavan MD, Ceconi C, et al. 2024 ESC Guidelines for The Management of Elevated Blood Pressure and Hypertension. Eur Heart J 2024; 45(38): 3912-4018.
19-    Ahmadi A, Pakravan N, Ghazizadeh Z. Pattern of Acute Food, Drug, And Chemical Poisoning in Sari City, Northern Iran. Hum Exp Toxicol 2010; 29(9): 731-8. 
20-    Alinejad S, Zamani N, Abdollahi M, Mehrpour O. A Narrative Review of Acute Adult Poisoning in Iran. Iran J Med Sci 2017; 42(4): 327-46.